Są pierwiastki, o których mówi się codziennie: wapń, magnez, żelazo. I są takie, które pracują w ciszy, obecne w każdej komórce, a mimo to niemal niewidzialne w powszechnej świadomości. Do tej drugiej grupy należy selen – pierwiastek absolutnie kluczowy dla zdrowia, a jednocześnie jeden z najbardziej niedocenianych. Co ciekawe, jego ważną rolę dla człowieka odkryto dopiero w 1979 roku. Z punktu widzenia historii medycyny to niemal „wczoraj”. Aby uzmysłowić sobie, jak bardzo niedawno to nastąpiło, warto spojrzeć na kilka wcześniejszych naukowych faktów:

• około 3000 r. p.n.e. – powstaje Shennong Bencao Jing, jedna z najstarszych ksiąg zielarskich świata,
• 1628 r. – William Harvey opisuje krążenie krwi,
• 1785 r. – William Withering wprowadza naparstnicę do leczenia chorób serca,
• 1857 r. – Louis Pasteur odkrywa przyczynę fermentacji,
• 1911 r. – Kazimierz Funk odkrywa witaminy,
• 1954 r. – wykonano pierwsze operacje na otwartym sercu,
• 1978 r. – rodzi się pierwsze dziecko z zapłodnienia in vitro,
• 1979 r. – nauka oficjalnie uznaje selen za pierwiastek niezbędny do życia człowieka.

To pokazuje, jak świeża jest nasza wiedza na jego temat – i jak wiele jeszcze przed nami.

Selen – obecny wszędzie, ale deficytowy

Selen występuje naturalnie w glebie, choć – dla porządku – jedzenie ziemi nie jest zalecane. Tym bardziej że w Polsce (podobnie jak w Anglii) gleby należą do tych ubogich w selen, co ma bezpośrednie przełożenie na zawartość tego pierwiastka w żywności. W organizmie człowieka selen znajduje się we wszystkich tkankach, ponieważ pełni funkcję fundamentalną: chroni błony komórkowe przed uszkodzeniami oksydacyjnymi. Jest on składnikiem około 20 enzymów, w tym jednego z najważniejszych strażników naszego zdrowia – peroksydazy glutationowej. Enzym ten neutralizuje toksyny pochodzące zarówno ze środowiska (zanieczyszczenia, metale ciężkie), jak i z pożywienia. Rola selenu nie kończy się na działaniu antyoksydacyjnym. To pierwiastek wielozadaniowy:

• jest niezbędny do syntezy, aktywacji i metabolizmu hormonów tarczycy,
• wspiera prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego,
• wykazuje działanie przeciwnowotworowe,
• chroni przed chorobami zapalnymi, sercowo-naczyniowymi i neurologicznymi,
• wiąże ksenobiotyki, zwłaszcza metale ciężkie, obniżając ich toksyczność,
• zmniejsza lepkość krwi i ryzyko zakrzepów,
• obniża ryzyko zawału serca i udaru mózgu,
• poprawia profil lipidowy – zwiększa udział HDL kosztem LDL,
• może chronić przed zaćmą i zwyrodnieniem plamki żółtej,
• dodaje energii, wspiera libido,
• pobudza odporność w walce z wirusem opryszczki i półpaśca,
• trwają badania nad jego rolą w terapii HIV.

Selen a nowotwory – dane, które trudno zignorować

Pięcioletnie badania prowadzone na amerykańskich uniwersytetach wykazały, że suplementacja 200 µg selenu dziennie: obniża ryzyko raka prostaty, zmniejsza ryzyko raka okrężnicy i odbytnicy, redukuje częstość nowotworów płuc, obniża śmiertelność nowotworową aż o 39%. Inne badania wskazują na jego potencjalne działanie ochronne w przypadku nowotworów: jajników, szyjki macicy, pęcherza moczowego, przełyku, trzustki, wątroby, białaczki. Co więcej, badania prowadzone przez Schrautzera, Shambergera i Schwarza wykazały, że u pacjentów z różnymi typami nowotworów stężenie selenu było istotnie obniżone. Przypadek? Badacze również mieli co do tego poważne wątpliwości.

Gdy selenu brakuje – konsekwencje mogą być poważne

Niedobory selenu nie są bardzo częste, ale jeśli już wystąpią, mogą prowadzić do zwyrodnień wielu narządów. Klasyczne choroby związane z jego brakiem to: choroba Keshan – endemiczna kardiomiopatia, choroba Kashin–Beck – zwyrodnienie układu kostno-stawowego. Inne konsekwencje niedoboru: osłabiona odporność, większe ryzyko nowotworów, choroba niedokrwienna serca, choroby neurodegeneracyjne. Niski poziom selenu obserwowano także u osób z: AIDS, fenyloketonurią, mukowiscydozą, ostrym zapaleniem trzustki, reumatoidalnym zapaleniem stawów, depresją.

Cukier – wróg selenu

Jednym z największych niszczycieli selenu w diecie są węglowodany proste. Słodkie wypieki, słodzone płatki, soki i napoje mogą częściowo lub całkowicie dezaktywować selen. To kolejny argument za ograniczeniem cukru – rezygnując z niego, realnie zwiększamy dostępność selenu w organizmie.

Co poprawia, a co pogarsza wchłanianie selenu?

Czynniki sprzyjające:

• białko (szczególnie metionina),
• witaminy A, E i C,
• inne antyoksydanty.

Czynniki utrudniające:

• nadmiar metali ciężkich,
• wysoka zawartość siarki w diecie.

Osoby na diecie wegetariańskiej mogą być narażone na niedobory selenu. Choć produkty pełnoziarniste zawierają go więcej niż rafinowane, to warzywa z gleb ubogich w selen nie pokrywają zapotrzebowania. Najlepsze źródła selenu – co jeść? Do najbogatszych źródeł należą: orzechy brazylijskie (jeden może pokryć dzienne zapotrzebowanie), tuńczyk, nasiona słonecznika, suche nasiona strączkowe, podroby (wątroba, serce, nerki), ryby i owoce morza (szczególnie śledzie), czosnek i cebula, brązowy ryż, pieczywo razowe, grzyby, kiełki pszenicy, otręby, jaja i drób, drożdże piwne, kwas chlebowy, sól morska i kopalniana. Uwaga: drożdże są jednym z najlepiej przyswajalnych źródeł selenu, ale należy spożywać je bez cukru.

Dzienne zapotrzebowanie:

• mężczyźni: 75 µg,
• kobiety: 60 µg.

Dawka terapeutyczna: 100–200 µg/dobę
Dawka toksyczna: około 900 µg/dobę

Objawy zatrucia: wypadanie włosów, łamliwość paznokci, zapalenia skóry, czosnkowy zapach oddechu, biegunki, depresja, uszkodzenie wątroby i nerek, utrata apetytu.

Redakcja