Są takie chwile w ciągu dnia, kiedy świat zwalnia. Para unosi się nad kubkiem herbaty, aromat świeżo zmielonej kawy wypełnia kuchnię, ktoś dmucha w łyżkę gorącej zupy, jakby chciał przyspieszyć jej stygnięcie samą siłą oddechu. Pijemy, jemy, rozgrzewamy się. I rzadko zastanawiamy się nad temperaturą. Liczy się smak, rytuał, przyjemność.

A jednak to właśnie temperatura – nie skład, nie marka, nie „bio” na etykiecie – może mieć znaczenie większe, niż się nam wydaje.

W renomowanym czasopiśmie naukowym Nutrition and Cancer opublikowano analizę dwunastu badań, z której płynie niepokojący wniosek: regularne spożywanie bardzo gorących napojów, o temperaturze 60–65°C i wyższej, wiąże się nawet z dwukrotnym wzrostem ryzyka raka przełyku. To nie jest kwestia jednej filiżanki wypitej w pośpiechu. Chodzi o nawyk. O codzienny rytuał picia „prosto po zaparzeniu”, kiedy płyn niemal parzy wargi.

Dlaczego wysoka temperatura miałaby być groźna?

Przełyk to nie rura z żaroodpornej stali. Jego ściany pokrywa delikatna błona śluzowa – cienka, wilgotna warstwa komórek, która stanowi pierwszą linię obrony przed tym, co trafia do naszego przewodu pokarmowego. Kiedy regularnie zalewamy ją płynem o temperaturze bliskiej wrzenia, dochodzi do mikrourazów. Czasem ich nie czujemy. Nie zawsze pojawia się ból. Ale komórki dostają sygnał: „uszkodzenie”.

Organizm reaguje naprawą. A każda naprawa to podziały komórkowe. Im częściej trzeba „łatać” mikrouszkodzenia, tym więcej okazji do błędów w kopiowaniu DNA. Do tego dochodzi przewlekły stan zapalny – cichy, podstępny, podtrzymywany przez ciągłe podrażnienie. W środowisku zapalnym powstają reaktywne formy azotu i inne cząsteczki zdolne do uszkadzania materiału genetycznego. Jeśli w tym samym czasie obecne są dodatkowe czynniki rakotwórcze – z dymu tytoniowego, alkoholu czy zanieczyszczonego powietrza – uszkodzona śluzówka staje się dla nich łatwiejszym celem.

Gorące napoje i potrawy mogą też nasilać refluks żołądkowo-przełykowy. A refluks to nic innego jak regularne cofanie się kwaśnej treści żołądka do przełyku. Kwas w połączeniu z wcześniejszym podrażnieniem termicznym działa jak podwójne uderzenie. Z czasem może dojść do zmian przednowotworowych, takich jak tzw. przełyk Barretta, które zwiększają ryzyko rozwoju raka.

Co istotne, problem nie dotyczy wyłącznie herbaty czy kawy. W wielu kulturach pije się bardzo gorącą yerba mate, gęste napary ziołowe, buliony, a nawet zjada potrawy niemal wrzące. Badania epidemiologiczne pokazują, że w regionach, gdzie picie ekstremalnie gorących napojów jest normą, częstość raka przełyku bywa wyższa. Temperatura okazuje się czynnikiem równie istotnym jak to, co znajduje się w filiżance.

Nie oznacza to, że trzeba rezygnować z ciepłych posiłków i napojów. Organizm lubi ciepło, a wiele naparów rzeczywiście przynosi korzyści zdrowotne. Chodzi o prostą zasadę: nie pij i nie jedz, kiedy parzy. Jeśli musisz dmuchać kilka razy, jeśli nie możesz utrzymać łyka w ustach dłużej niż sekundę, to sygnał, że przełyk też cierpi. Wystarczy kilka minut cierpliwości. Temperatura poniżej 60°C jest znacznie bezpieczniejsza dla błony śluzowej.

Warto też pamiętać, że rak przełyku rzadko ma jedną przyczynę. To choroba, która rozwija się latami, na styku wielu czynników. Najsilniejszymi z nich pozostają palenie tytoniu i nadużywanie alkoholu. W dymie papierosowym znajdują się setki związków o działaniu rakotwórczym, a alkohol dodatkowo uszkadza śluzówkę i ułatwia tym substancjom wnikanie w głąb tkanek. Do tego dochodzi otyłość, sprzyjająca refluksowi i przewlekłemu stanowi zapalnemu, a także nieleczona choroba refluksowa. W niektórych przypadkach znaczenie ma zakażenie wirusem HPV, zwłaszcza typem 16.

Temperatura nie jest więc jedynym winowajcą. Jest raczej wspólnikiem, który działa latami, niezauważalnie. Nie budzi takich emocji jak papierosy czy wysokoprocentowy alkohol. Nie ma na nim ostrzeżenia. A jednak może dokładać swoją cegiełkę.

W codziennym pośpiechu łatwo przełknąć coś za szybko – łyk kawy między jednym mailem a drugim, kilka łyżek gorącej zupy, bo nie ma czasu czekać. Może jednak warto ten moment wykorzystać inaczej. Odstawić kubek na chwilę. Dać napojowi ostygnąć. Pozwolić sobie na kilka minut przerwy. To drobna zmiana, która nic nie kosztuje, a może zmniejszyć ryzyko poważnej choroby.

Czasem profilaktyka nie polega na rewolucji w diecie ani na kosztownych badaniach. Czasem zaczyna się od tego, by nie pić wrzątku.

Redakcja