W świecie zdrowia i suplementów żelazo ma opinię pierwiastka niemal idealnego. Kojarzy się z energią, dobrą krwią, odpornością i siłą. W reklamach suplementów pojawia się jako składnik niezbędny, który „dodaje mocy”. Wiele osób jest przekonanych, że jeśli coś jest tak ważne dla organizmu, to im więcej – tym lepiej. Tymczasem biologia człowieka działa zupełnie inaczej. W przypadku żelaza granica między korzyścią a problemem bywa zaskakująco cienka.

Nasz organizm ma bowiem jedną bardzo specyficzną cechę: niezwykle dobrze zatrzymuje żelazo, ale bardzo słabo potrafi się go pozbywać. Ewolucyjnie miało to sens. Przez większość historii człowieka niedobór tego pierwiastka był dużo częstszy niż jego nadmiar. Dlatego ciało nauczyło się gospodarować nim oszczędnie. Żelazo jest odzyskiwane z rozpadających się czerwonych krwinek, magazynowane i ponownie wykorzystywane. Mechanizmy recyklingu w tym przypadku działają imponująco.

Problem zaczyna się w momencie, gdy do organizmu trafia zbyt dużo żelaza. Wtedy pojawia się biologiczny paradoks: ciało potrafi je wchłaniać i gromadzić, ale praktycznie nie ma narzędzi, by skutecznie się go pozbyć. Właśnie dlatego nadmiar żelaza może być znacznie bardziej niebezpieczny, niż wielu ludzi przypuszcza. Kiedy jego poziom w organizmie zaczyna przekraczać fizjologiczną normę, pierwiastek ten przestaje być sprzymierzeńcem zdrowia i powoli zamienia się w toksynę.

Żelazo, które nie znajduje już miejsca w naturalnych magazynach, zaczyna odkładać się w różnych tkankach. Organizm traktuje je trochę jak metaliczny „osad”, który gromadzi się w narządach. Najczęściej trafia do wątroby, serca, trzustki, stawów, nerek czy płuc. Z czasem może to prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych. Wątroba przeciążona żelazem ulega stopniowemu włóknieniu i może rozwinąć się marskość. W trzustce zaburzona zostaje produkcja insuliny, co zwiększa ryzyko cukrzycy. Serce zaczyna pracować gorzej, pojawia się ryzyko niewydolności krążenia. W stawach rozwijają się zmiany zwyrodnieniowe, które mogą przypominać klasyczną chorobę reumatyczną.

Co ciekawe, nadmiar żelaza ma jeszcze jeden, mniej oczywisty skutek. W świecie mikroorganizmów pierwiastek ten jest prawdziwym przysmakiem. Wiele bakterii wykorzystuje żelazo do wzrostu i namnażania. Kiedy jego poziom w organizmie rośnie, niektóre drobnoustroje dostają niejako dodatkowe paliwo do rozwoju. W praktyce oznacza to, że wysoki poziom żelaza może zwiększać podatność na niektóre infekcje, a bakterie mogą stawać się bardziej agresywne.

Najczęściej o przeciążeniu żelazem mówi się w kontekście choroby genetycznej zwanej hemochromatozą. U osób z tą mutacją organizm wchłania z jelit znacznie więcej żelaza, niż potrzebuje. Z biegiem lat prowadzi to do jego gromadzenia w tkankach i stopniowego uszkadzania narządów. Ale genetyka to tylko jedna strona medalu. Coraz częściej lekarze zwracają uwagę na znacznie bardziej prozaiczny powód nadmiaru żelaza – suplementy diety.

Współczesny rynek preparatów witaminowych jest ogromny. Multiwitaminy, preparaty „na energię”, suplementy dla kobiet, środki wzmacniające odporność – bardzo wiele z nich zawiera żelazo. Problem polega na tym, że ludzie często przyjmują kilka różnych preparatów jednocześnie, nie analizując dokładnie ich składu. Może się więc zdarzyć, że ktoś przyjmuje jednocześnie multiwitaminę, suplement na zmęczenie i preparat dla wzmocnienia włosów, a w każdym z nich znajduje się dodatkowa dawka żelaza. W rezultacie codzienna podaż tego pierwiastka rośnie do poziomu, który organizm zaczyna magazynować.

To właśnie w takich sytuacjach dochodzi do tzw. przeładowania żelazem, które rozwija się powoli i przez długi czas może nie dawać żadnych wyraźnych objawów. Człowiek funkcjonuje normalnie, a jednocześnie w jego organizmie zaczyna odkładać się metaliczny „balast”. Na szczęście w wielu przypadkach poziom żelaza można stosunkowo łatwo obniżyć. Podstawą jest przede wszystkim przerwanie suplementacji, jeśli nie była ona konieczna z medycznego punktu widzenia.

Równie ważna jest dieta. Alkohol zwiększa wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego, dlatego jego ograniczenie często jest jednym z pierwszych zaleceń. Warto też czasowo zmniejszyć ilość produktów szczególnie bogatych w ten pierwiastek, zwłaszcza czerwonego mięsa czy podrobów. Ciekawostką jest także rola witaminy C. Większość osób kojarzy ją z odpornością, ale ma ona również zdolność do zwiększania wchłaniania żelaza w jelitach. Z tego powodu osoby z wysokim poziomem tego pierwiastka powinny unikać łączenia bardzo bogatych w żelazo produktów z dużą ilością witaminy C w tym samym posiłku. Z kolei wapń działa odwrotnie – utrudnia wchłanianie żelaza. Dlatego fermentowane produkty mleczne czy sery mogą w pewnym stopniu ograniczać jego przyswajanie z pokarmu.

Jedną z najprostszych i jednocześnie najbardziej skutecznych metod obniżania poziomu żelaza jest oddawanie krwi. Każda donacja usuwa z organizmu sporą ilość tego pierwiastka, dlatego regularni krwiodawcy znacznie rzadziej mają problem z jego nadmiarem. Aby w ogóle wiedzieć, czy poziom żelaza jest prawidłowy, warto wykonać podstawowe badania laboratoryjne. Sam pomiar stężenia żelaza we krwi nie zawsze daje pełny obraz sytuacji. Dużo więcej mówi zestaw kilku parametrów, które pokazują, jak organizm transportuje i magazynuje ten pierwiastek.

Lekarze często zlecają oznaczenie całkowitej zdolności wiązania żelaza przez surowicę, poziomu transferyny – białka transportującego żelazo – oraz ferrytyny, która jest swoistym magazynem tego pierwiastka w organizmie. Dopiero analiza tych wyników razem pozwala ocenić, czy mamy do czynienia z niedoborem, prawidłowym poziomem czy nadmiarem. Jeśli wyniki sugerują przeciążenie organizmu żelazem, kolejnym krokiem bywa badanie genetyczne w kierunku mutacji w genie HFE, odpowiedzialnym za rozwój hemochromatozy.

Warto też wiedzieć, że zbyt wysoki poziom żelaza nie jest tylko problemem pojedynczego narządu. Coraz więcej badań wskazuje, że może on odgrywać rolę w rozwoju chorób metabolicznych. Jedną z nich jest cukrzyca. Nadmiar żelaza sprzyja uszkadzaniu komórek trzustki i zaburza gospodarkę insulinową, przez co ryzyko tej choroby może wzrastać.

Dlatego coraz częściej powtarza się jedno zdanie: żelazo jest niezbędne, ale jego nadmiar może być równie groźny jak niedobór. Paradoks polega na tym, że w czasach, gdy półki sklepowe uginają się od suplementów, wielu ludzi przyjmuje ten pierwiastek zupełnie niepotrzebnie. A organizm – wierny swoim ewolucyjnym mechanizmom – robi to, do czego został zaprogramowany: zatrzymuje go na później. Tyle że to „później” może czasem okazać się zdrowotnym rachunkiem, który przychodzi dopiero po latach.

Redakcja