Barwniki w żywności – które są bezpieczne, a które mogą szkodzić?

Współczesna żywność często wygląda pięknie. Kolory opakowań, ale też samych produktów – od neonowych żelków, przez intensywnie pomarańczowe soki, aż po czerwone napoje – przyciągają wzrok i budzą apetyt. Jednak za tą atrakcyjnością może kryć się coś więcej niż tylko estetyka – mianowicie chemia. I to dosłownie.

Kolor żywności to nie przypadek – bardzo często odpowiadają za niego dodane barwniki. Nie wszystkie jednak są sobie równe. Niektóre są naturalne i wręcz wspierają nasze zdrowie, inne – syntetyczne – mogą nieść ze sobą ryzyko, zwłaszcza dla dzieci. Warto więc wiedzieć, co dokładnie jemy.

Naturalne barwniki – barwy prosto z natury

Naturalne barwniki to substancje uzyskiwane z roślin, warzyw, owoców, a czasem także z mikroorganizmów. Choć w produktach przetworzonych dodaje się ich w niewielkich ilościach, to są uznawane za neutralne lub wręcz korzystne dla zdrowia – zwłaszcza wtedy, gdy występują w swojej naturalnej postaci.

Poniżej kilka przykładów barwników naturalnych stosowanych w żywności:

• Kurkumina (E100) – pozyskiwana z korzenia kurkumy, ma właściwości przeciwzapalne i przeciwutleniające.
• Ryboflawina (E101) – to nic innego jak witamina B2, żółty barwnik uzyskiwany m.in. z drożdży.
• Beta-karoten (E160a) – naturalny prekursor witaminy A, występuje w marchwi, dyni i batatach.
• Likopen (E160d) – czerwony barwnik z pomidorów, jeden z najsilniejszych przeciwutleniaczy.
• Betanina (E162) – różowoczerwony barwnik z buraków, wspiera układ krwionośny.
• Antocyjany (E163) – niebiesko-fioletowe barwniki z jagód, aronii, porzeczek; chronią naczynia krwionośne.
• Luteina (E161b) – żółtozielony barwnik z jarmużu, szpinaku i nagietka, wspomaga wzrok.

Ciekawostka: Naturalne barwniki zawarte w warzywach i owocach mogą chronić przed stresem oksydacyjnym i nowotworami, a ich obecność w diecie to ważny element profilaktyki zdrowotnej.

Koszenila – barwnik naturalny ale z kontrowersjami

Jedynym bardziej kontrowersyjnym barwnikiem naturalnym jest koszenila (E120). Pozyskuje się ją z czerwca kaktusowego – owada występującego głównie w Ameryce Południowej. Choć koszenila nie jest syntetyczna i nie wykazuje działania toksycznego, może powodować silne reakcje alergiczne – pokrzywkę, obrzęki, a nawet duszności. Może też budzić sprzeciw u wegan, ze względu na zwierzęce pochodzenie.

Barwniki syntetyczne – chemia nie do końca obojętna

Syntetyczne barwniki to dzieło przemysłu chemicznego – są tanie, stabilne, dają intensywne kolory i nie zmieniają smaku. Dlatego są tak chętnie stosowane w produkcji tanich napojów, deserów, żelków, płatków śniadaniowych czy słodyczy.

Jednak wiele z nich budzi poważne obawy zdrowotne. Część została już zakazana w Unii Europejskiej po wykazaniu ich potencjalnie toksycznego działania. Inne nadal są dozwolone, ale z ograniczeniami – zwłaszcza jeśli chodzi o dzieci.

Przykłady syntetycznych barwników, których warto unikać:

• Tartrazyna (E102) – żółty barwnik, może wywoływać alergie, nasilać objawy astmy i ADHD.
• Żółcień chinolinowa (E104) – zakazana w USA, w UE nadal stosowana z ograniczeniami.
• Azorubina (E122) – może powodować nadpobudliwość, zwłaszcza u dzieci.
• Czerwień allura (E129) – podejrzewana o działanie rakotwórcze w badaniach na zwierzętach.
• Erytrozyna (E127) – zawiera jod, może wpływać na pracę tarczycy.
• Indygotyna (E132) – niebieski barwnik, może wywoływać reakcje uczuleniowe.
• Błękit brylantowy (E133) – potencjalnie neurotoksyczny.
• Czerwień koszenilowa A (E124) – nie mylić z koszenilą – to syntetyczna wersja czerwieni.

Barwniki E102, E104, E110, E122, E124 i E129 są szczególnie niebezpieczne dla dzieci – mogą powodować nadpobudliwość, trudności z koncentracją i problemy z nauką.

Czy wszystkie syntetyczne barwniki są złe?

Niektóre syntetyczne barwniki przeszły szereg testów toksykologicznych i uznaje się je za bezpieczne w niewielkich ilościach. Jednak kluczowe jest słowo: „niewielkich”. Problemem jest kumulacja – szczególnie w diecie dzieci, gdzie spożycie kolorowych, przetworzonych produktów jest często większe niż u dorosłych.

Jak rozpoznać barwniki w składzie?

Na opakowaniach produktów spożywczych barwniki są oznaczane kodem E + numer. Warto zwracać uwagę na:

E100–E199 – to barwniki.
Barwniki naturalne zwykle pochodzą z warzyw i owoców.
Syntetyczne często zaczynają się od E1xx, ale to nie reguła.

W razie wątpliwości – im krótszy i prostszy skład, tym lepiej.

Barwniki w żywności pełnią funkcję estetyczną – mają przyciągać wzrok i wpływać na nasze decyzje zakupowe. Jednak zdrowie powinno być ważniejsze niż wygląd. Naturalne barwniki są bezpieczne, a niektóre z nich nawet wspomagają zdrowie. Syntetyczne mogą budzić obawy, a ich wpływ – zwłaszcza na dzieci – nie powinien być bagatelizowany.

Poniżej lista popularnych produktów spożywczych, w których najczęściej występują barwniki, nie zawsze naturalne.

Kolorowe napoje (soki, napoje gazowane, energetyki, ice tea)

Najczęstsze barwniki:

• E102 (tartrazyna) – żółty kolor (np. lemoniada, napoje cytrynowe)
• E110 (żółcień pomarańczowa) – pomarańczowe napoje (multiwitamina, brzoskwiniowe)
• E124 (czerwień koszenilowa A) – czerwone i różowe napoje
• E133 (błękit brylantowy) – niebieskie energetyki
• E150d (karmel amoniakalny) – cola, ice tea, napoje z herbatą

Żelki, gumy rozpuszczalne, cukierki, lizaki

Najczęstsze barwniki:

• E129 (czerwień Allura) – czerwone i różowe żelki, truskawkowe gumy
• E122 (azorubina) – ciemnoróżowe i wiśniowe cukierki
• E110 i E104 – żółte i pomarańczowe żelki
• E133 – niebieskie gumy, lizaki
• E100 (kurkumina) – żółty naturalny barwnik (rzadziej)
• E120 (koszenila) – czerwone żelki z „naturalnym” barwnikiem owadzim

Desery mleczne i galaretki (budynie, serki smakowe, jogurty owocowe, kisiele)

Najczęstsze barwniki:

• E162 (betanina) – naturalna czerwień z buraka (np. malinowy jogurt)
• E160a (beta-karoten) – pomarańczowy kolor (morela, brzoskwinia)
• E124, E122 – syntetyczne czerwienie (w tanich deserach)
• E133, E104 – kolorowe galaretki (zielone, niebieskie)

Płatki śniadaniowe dla dzieci i musli smakowe

Najczęstsze barwniki:

• E102, E110, E129 – mieszanki kolorów w owocowych płatkach
• E160a – beta-karoten w płatkach z marchewką i dynią
• E150c/d – karmel w czekoladowych musli

Lody (szczególnie sorbety i lody wodne)

Najczęstsze barwniki:

• E133, E102, E124, E110 – mix barwników w kolorowych lodach
• E160a, E162, E163 – naturalne barwniki w droższych lodach „premium”

Syropy i koncentraty owocowe

Najczęstsze barwniki:

• E122, E124 – truskawkowe, malinowe
• E110, E104 – cytrusowe
• E150d – karmelowy kolor w napojach typu cola

Dania gotowe, zupy instant, sosy

Najczęstsze barwniki:

• E160c (papryka) – naturalny barwnik w zupach pomidorowych
• E150a–d – karmel w sosach i zupach
• E102, E110 – sztuczne żółcie w daniach curry, ramenie instant

Wybierając produkty, zwłaszcza dla dzieci, warto zwracać uwagę na etykiety i unikać dodatków takich jak E102 (tartrazyna), E110 (żółcień pomarańczowa), E124 (czerwień koszenilowa) czy E129 (czerwień Allura), które mogą wpływać negatywnie na zdrowie i zachowanie najmłodszych.

Redakcja