Badanie krwi wydaje się jedną z najprostszych procedur medycznych. Kilka minut w laboratorium, ukłucie igłą, probówka i po wszystkim. Tymczasem od tego, co robiliśmy przez kilkanaście godzin przed pobraniem krwi, często zależy więcej, niż od samej pracy laboratorium. Niewłaściwe przygotowanie może zmienić wyniki na tyle, że lekarz dostrzeże problem, którego w rzeczywistości nie ma, albo – co gorsza – nie zauważy rozwijającej się choroby.

Najczęściej słyszymy jedno krótkie zalecenie: „proszę przyjść na czczo”. Brzmi prosto, ale gdy zapytać pacjentów, co właściwie oznacza ten termin, odpowiedzi bywają zaskakujące. Jedni uważają, że wystarczy nie zjeść śniadania. Inni są przekonani, że kawa bez cukru jest dozwolona. Jeszcze inni wypijają rano sok owocowy, bo przecież „to tylko witaminy”. W rzeczywistości każda z tych rzeczy może wpłynąć na wyniki części badań.

Stan na czczo oznacza, że od ostatniego posiłku powinno upłynąć zwykle od 8 do 12 godzin. W tym czasie nie należy spożywać żadnych przekąsek, słodyczy ani napojów zawierających kalorie. Dozwolona jest wyłącznie niewielka ilość zwykłej, niegazowanej wody. To właśnie ona jest najlepszym napojem przed badaniem. Nie tylko nie wpływa na wyniki, ale dodatkowo ułatwia pobranie krwi. Dobrze nawodniony organizm sprawia, że żyły są lepiej wypełnione, dzięki czemu personel medyczny ma mniej problemów z wkłuciem. Paradoksalnie osoby, które z obawy przed badaniem od północy nie wypiją ani kropli płynu, często utrudniają sobie całe badanie.

Kawa, nawet czarna i bez cukru, nie jest dobrym pomysłem. Pobudza wydzielanie hormonów stresu, może przejściowo wpływać na poziom glukozy oraz ciśnienie tętnicze. Podobnie działa mocna herbata czy napoje energetyczne. Sok owocowy z kolei dostarcza dużą ilość cukrów prostych, które błyskawicznie zmieniają stężenie glukozy i insuliny we krwi. Nawet guma do żucia, szczególnie słodzona, może pobudzać wydzielanie soków trawiennych i insuliny, dlatego również nie jest zalecana przed badaniem.

Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że ogromny wpływ na wyniki ma dzień poprzedzający pobranie krwi. Wieczorne grillowanie, obfita kolacja, impreza urodzinowa czy rodzinna uczta mogą sprawić, że następnego ranka poziom trójglicerydów będzie znacznie wyższy niż zwykle. Dotyczy to zwłaszcza tłustych potraw oraz alkoholu. Alkohol może wpływać nie tylko na próby wątrobowe, ale również na stężenie glukozy, kwasu moczowego czy trójglicerydów. Nawet jednorazowe większe spożycie potrafi zaburzyć wyniki jeszcze przez kilkadziesiąt godzin.

Równie zaskakujący jest wpływ aktywności fizycznej. Intensywny trening dzień przed badaniem lub poranny jogging mogą spowodować wzrost kinazy kreatynowej (CK), mleczanów, kreatyniny, a nawet enzymów wątrobowych AST i ALT. Lekarz, nie znając okoliczności, może podejrzewać uszkodzenie mięśni lub chorobę wątroby, podczas gdy organizm po prostu regeneruje się po wysiłku. Dlatego na dobę przed badaniem warto zrezygnować z wyjątkowo intensywnych treningów.

Jeszcze bardziej niedocenianym czynnikiem jest sen. Jedna nieprzespana noc potrafi podnieść poziom kortyzolu, glukozy oraz ciśnienia tętniczego. Organizm traktuje brak snu jak stres, a stres uruchamia całą lawinę reakcji hormonalnych. Dlatego badanie wykonane po nocnej zmianie lub po zarwanej nocy nie zawsze odzwierciedla rzeczywisty stan zdrowia.

Znaczenie ma nawet pora pobrania krwi. Niektóre hormony podlegają rytmowi dobowemu. Kortyzol osiąga najwyższe wartości w godzinach porannych i stopniowo spada przez cały dzień. Podobnie zachowuje się testosteron. Dlatego laboratoria zalecają wykonywanie takich oznaczeń najczęściej między godziną siódmą a dziesiątą rano. Z kolei stężenie żelaza również zmienia się w ciągu dnia, dlatego poranne oznaczenie daje najbardziej wiarygodny wynik.

Coraz większą uwagę zwraca się także na wpływ suplementów diety. Wiele osób traktuje je jak produkty spożywcze, tymczasem mogą one znacząco zaburzać wyniki badań laboratoryjnych. Najbardziej znanym przykładem jest biotyna, czyli witamina B7, obecna w preparatach na włosy, skórę i paznokcie. W wysokich dawkach może fałszować wyniki badań hormonalnych wykonywanych metodami immunochemicznymi. Zdarzało się, że zdrowe osoby otrzymywały wyniki sugerujące nadczynność tarczycy lub nawet choroby serca tylko dlatego, że dzień wcześniej przyjęły dużą dawkę biotyny. Obecnie większość laboratoriów zaleca odstawienie preparatów zawierających wysokie dawki biotyny przynajmniej na 24–72 godziny przed badaniem, a przy bardzo dużych dawkach nawet dłużej.

Nie należy jednak samodzielnie odstawiać leków przyjmowanych na stałe. To częsty błąd pacjentów. Leki na nadciśnienie, padaczkę, choroby serca czy tarczycy powinny być odstawiane wyłącznie wtedy, gdy zaleci to lekarz. Czasami tabletki należy przyjąć dopiero po pobraniu krwi, innym razem wręcz przeciwnie – przed badaniem. Wszystko zależy od celu diagnostyki.

Warto pamiętać również o papierosach. Nikotyna powoduje zwężenie naczyń krwionośnych, zwiększa wydzielanie adrenaliny i może wpływać na poziom glukozy oraz niektórych hormonów. Z tego powodu najlepiej powstrzymać się od palenia przynajmniej przez kilka godzin przed badaniem.

Ciekawostką jest fakt, że nawet długie siedzenie w poczekalni może nieznacznie zmienić wyniki. Z tego względu zaleca się, aby przed pobraniem krwi usiąść spokojnie przez około piętnaście minut i odpocząć. Dzięki temu organizm wraca do stanu równowagi po wysiłku związanym z dojściem do laboratorium, wejściem po schodach czy stresem.

Nie wszystkie badania wymagają jednak bycia na czczo. Współczesna diagnostyka rozwija się bardzo szybko i wiemy dziś, że część oznaczeń można wykonywać praktycznie o każdej porze dnia. Dotyczy to między innymi hemoglobiny glikowanej (HbA1c), która odzwierciedla średni poziom glukozy z ostatnich około trzech miesięcy, a nie z jednego poranka. Na czczo nie trzeba również oznaczać większości markerów stanu zapalnego, takich jak CRP, ani wielu badań immunologicznych, przeciwciał czy witaminy D. W przypadku hormonów tarczycy, takich jak TSH czy FT4, najważniejsze jest natomiast wykonywanie badań o podobnej porze dnia oraz – u osób przyjmujących lewotyroksynę – pobieranie krwi przed zażyciem porannej tabletki, chyba że lekarz zaleci inaczej.

Są jednak badania, których wykonywanie po posiłku nadal mogłoby prowadzić do błędnych wniosków. Dotyczy to przede wszystkim glukozy, insulin, lipidogramu w wielu sytuacjach klinicznych, oznaczeń żelaza, części prób wątrobowych, parametrów krzepnięcia, kreatyniny czy niektórych hormonów. Choć współczesne wytyczne dopuszczają wykonywanie lipidogramu także bez wcześniejszego głodzenia u wielu pacjentów, to w przypadku podwyższonych trójglicerydów, diagnostyki zaburzeń lipidowych lub kontroli leczenia lekarz nadal może zalecić klasyczne badanie po 8–12 godzinach pozostawania na czczo.

Badanie krwi trwa zaledwie chwilę, ale jego wynik często decyduje o dalszej diagnostyce, rozpoczęciu leczenia lub przeciwnie – o uspokojeniu pacjenta. Dlatego warto poświęcić jeden wieczór na właściwe przygotowanie.

Redakcja