Nie pachną. Nie zmieniają smaku jedzenia. Nie widać ich gołym okiem. A jednak każdego dnia miliardy ludzi na całym świecie mają z nimi kontakt. Bisfenole to jedna z tych substancji, które przez dziesięciolecia uznawano za bezpieczne, dopóki nauka nie zaczęła coraz wyraźniej pokazywać, że ich wpływ na organizm może być znacznie poważniejszy, niż sądzono. Problem nie dotyczy wyłącznie Europy czy Stanów Zjednoczonych. To globalne zagrożenie związane z nowoczesnym stylem życia, masową produkcją plastiku i wszechobecnymi opakowaniami.

Jeszcze kilkanaście lat temu bisfenol A, czyli BPA, był jednym z filarów przemysłu tworzyw sztucznych. Wykorzystywano go do produkcji twardych plastików, wewnętrznych powłok puszek, butelek, pojemników na żywność, sprzętu kuchennego, rur wodociągowych, a nawet papieru termicznego, z którego drukowane są paragony. Produkowano go w milionach ton rocznie. Dopiero z czasem okazało się, że problem nie polega na samym plastiku, lecz na tym, że cząsteczki bisfenolu mogą stopniowo uwalniać się do żywności, napojów, a następnie trafiać do naszego organizmu.

Największe obawy budzi fakt, że bisfenole należą do grupy tzw. substancji zaburzających gospodarkę hormonalną. Potrafią naśladować działanie estrogenów lub zakłócać funkcjonowanie innych hormonów odpowiedzialnych za rozwój, metabolizm, płodność czy odporność. Układ hormonalny działa niczym precyzyjnie zaprogramowany system sterowania organizmem. Nawet niewielkie zakłócenie jego pracy może wywołać skutki, które ujawnią się dopiero po wielu latach.

Coraz więcej badań wskazuje, że długotrwała ekspozycja na bisfenole może mieć związek z obniżeniem płodności zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, pogorszeniem jakości nasienia, zaburzeniami owulacji oraz większym ryzykiem poronień. Naukowcy analizują również ich rolę w rozwoju nowotworów hormonozależnych, takich jak rak piersi, prostaty czy endometrium. Pojawiają się także doniesienia o możliwym związku z otyłością, cukrzycą typu 2, zaburzeniami pracy tarczycy, chorobami sercowo-naczyniowymi, problemami neurologicznymi oraz niekorzystnym wpływem na rozwój mózgu dzieci.

Coraz częściej mówi się również o jelitach. Okazuje się, że bisfenole mogą zmieniać skład mikrobioty jelitowej, osłabiać barierę jelitową i nasilać przewlekły stan zapalny. To ważna informacja, ponieważ dziś wiadomo, że zdrowie jelit wpływa praktycznie na cały organizm – od odporności po funkcjonowanie mózgu.

Najbardziej niepokojące jest jednak to, że człowiek praktycznie nie ma kontaktu z jedną substancją. Żyjemy w świecie, w którym jednocześnie jesteśmy narażeni na dziesiątki, a nawet setki różnych związków chemicznych obecnych w plastiku, kosmetykach, środkach czystości, pestycydach czy zanieczyszczonym powietrzu. Bisfenole są jedynie elementem znacznie większej układanki. Naukowcy coraz częściej zwracają uwagę na tzw. efekt koktajlu, czyli sytuację, w której wiele pozornie bezpiecznych substancji razem może wywoływać znacznie silniejsze skutki biologiczne.

Przez lata przemysł odpowiadał na rosnące obawy konsumentów, zastępując bisfenol A innymi związkami z tej samej rodziny, głównie bisfenolem S (BPS) i bisfenolem F (BPF). Produkty zaczęły być oznaczane napisem „BPA Free”, co miało uspokoić klientów. Problem polega na tym, że coraz więcej badań pokazuje, iż wielu tych zamienników może wykazywać bardzo podobne działanie hormonalne. Oznacza to, że usunięcie jednego bisfenolu nie zawsze oznacza usunięcie zagrożenia.

Świat zaczyna to dostrzegać. Unia Europejska należy dziś do najbardziej restrykcyjnych regionów świata, jeśli chodzi o ograniczanie stosowania bisfenoli w materiałach mających kontakt z żywnością. Wprowadzono również zakaz używania BPA w papierze termicznym wykorzystywanym do drukowania paragonów. W wielu krajach obowiązują okresy przejściowe pozwalające producentom wycofać starsze opakowania z rynku. Jednak poza Europą sytuacja wygląda bardzo różnie. Kanada już wiele lat temu zakazała BPA w butelkach dla niemowląt. Podobne ograniczenia wprowadziły Stany Zjednoczone w odniesieniu do produktów dla najmłodszych, choć w przypadku opakowań dla dorosłych przepisy są mniej rygorystyczne. Japonia znacząco ograniczyła stosowanie BPA w puszkach już ponad dwie dekady temu. Z kolei w wielu krajach Azji, Afryki i Ameryki Południowej bisfenole nadal są powszechnie wykorzystywane ze względu na niższe koszty produkcji oraz słabsze regulacje prawne.

To oznacza, że nawet jeśli mieszkamy w kraju posiadającym restrykcyjne przepisy, nadal możemy kupować produkty importowane z regionów, gdzie stosowanie bisfenoli jest znacznie mniej kontrolowane.

Bisfenole najczęściej przedostają się do żywności z opakowań. Dotyczy to przede wszystkim niektórych plastikowych pojemników, wnętrza puszek konserwowych, puszek z napojami, pojemników do przechowywania żywności czy części butelek wielokrotnego użytku starszego typu. Ich migracja wzrasta pod wpływem wysokiej temperatury, kwaśnych produktów oraz tłustych potraw. Dlatego podgrzewanie jedzenia w starych plastikowych pojemnikach lub zalewanie ich wrzątkiem zdecydowanie zwiększa ryzyko przenikania tych związków do żywności.

Nie wszyscy wiedzą, że źródłem kontaktu mogą być również paragony. Papier termiczny przez lata zawierał BPA, a obecnie często wykorzystuje się BPS. Dla przeciętnego konsumenta krótkotrwały kontakt z paragonem nie stanowi dużego zagrożenia. Inaczej wygląda sytuacja osób, które przez wiele godzin dziennie pracują przy kasach fiskalnych i codziennie dotykają setek lub tysięcy wydruków. W ich przypadku narażenie jest wielokrotnie większe, dlatego eksperci zalecają ograniczanie bezpośredniego kontaktu z papierem termicznym oraz stosowanie odpowiednich środków ochrony.

Czy można całkowicie uniknąć bisfenoli? Prawdopodobnie nie. Można jednak znacząco zmniejszyć kontakt z nimi. Najbezpieczniej przechowywać żywność w szkle, stali nierdzewnej lub ceramice, unikać podgrzewania potraw w plastikowych pojemnikach, ograniczać spożycie żywności z puszek, wybierać produkty jak najmniej przetworzone i niepotrzebnie nie gromadzić papierowych paragonów. Coraz więcej sklepów oferuje dziś paragony elektroniczne, które są korzystniejsze nie tylko dla środowiska, ale również dla zdrowia.

Historia bisfenoli pokazuje, jak długo potrafi trwać droga od pierwszych naukowych ostrzeżeń do realnych zmian w przepisach. Przez wiele lat produkowano je na ogromną skalę, zanim pojawiły się wystarczające dowody świadczące o ich szkodliwości. Dziś świat stopniowo odchodzi od BPA, ale jednocześnie trwa dyskusja, czy jego chemiczni „kuzyni” nie okażą się równie problematyczni.

Redakcja