W dawnych opowieściach Greków pojawia się pewna bardzo ludzka przestroga. Bogowie mogli obdarzyć kogoś nieśmiertelnością, ale zapomnieć o młodości. Wtedy dar zamieniał się w przekleństwo. Człowiek żył wiecznie, lecz jego ciało starzało się, słabło i zamieniało życie w ciężar. Ta stara historia mówi coś niezwykle aktualnego: samo długie życie nie jest wielką wartością, jeśli nie idzie za nim zdrowie, sprawność i radość codzienności.

Współczesna medycyna coraz częściej dochodzi do podobnego wniosku. Najważniejszym celem nie jest już tylko wydłużenie życia, lecz wydłużenie lat przeżytych w dobrej kondycji. Chodzi o to, by jak najdłużej zachować sprawność ciała, jasność umysłu i ciekawość świata. To właśnie połączenie długości życia z jego jakością tworzy coś, co można nazwać prawdziwą długowiecznością.

Kiedy naukowcy zaczęli badać społeczności słynące z wyjątkowo długiego życia, okazało się, że nie chodzi o jeden cudowny lek ani o tajemniczą roślinę. Raczej o sposób życia, który przez lata powoli buduje odporność organizmu.

Jedną z najbardziej znanych zasad jest japońskie „hara hachi bu”. W wolnym tłumaczeniu oznacza ono jedzenie do momentu, kiedy czujemy się najedzeni mniej więcej w czterech piątych. Nie do pełna, nie do uczucia ciężkości. Po prostu trochę mniej, niż podpowiada apetyt.

Na Okinawie, gdzie odsetek stulatków należy do najwyższych na świecie, ludzie traktują tę zasadę niemal jak codzienny rytuał. Dzięki niej układ trawienny nie jest przeciążony, poziom cukru we krwi pozostaje stabilniejszy, a organizm nie musi radzić sobie z nadmiarem energii odkładanej w postaci tłuszczu. Nadwaga jest jednym z najważniejszych czynników skracających życie, ponieważ zwiększa ryzyko chorób serca, cukrzycy czy problemów metabolicznych. Umiar w jedzeniu okazuje się więc jedną z najprostszych, a zarazem najpotężniejszych metod ochrony zdrowia.

Jednak człowiek nie żyje samą dietą. Wielu badaczy długowieczności zauważyło jeszcze jedną zaskakującą rzecz: osoby, które żyją bardzo długo, prawie zawsze mają poczucie sensu w życiu. W Japonii nazywa się to „ikigai”, czyli powodem, dla którego warto wstać rano z łóżka. Może to być praca, pasja, pomaganie innym, opieka nad wnukami, prowadzenie ogrodu albo rozwijanie jakiegoś talentu. Kiedy człowiek czuje, że jest potrzebny i ma przed sobą zadanie, jego psychika działa inaczej. Poziom stresu spada, mózg pozostaje aktywny, a ciało chętniej podejmuje wysiłek.

Ważną rolę odgrywa także jedzenie, które odżywia mózg i serce. Szczególnie cenne są kwasy tłuszczowe omega-3, obecne przede wszystkim w tłustych rybach morskich. Śledzie, sardynki, makrela czy dziki łosoś dostarczają tłuszczów, które działają przeciwzapalnie i wspierają układ krążenia. W wielu badaniach obserwacyjnych osoby jedzące takie ryby regularnie żyły dłużej i rzadziej zapadały na choroby serca. Nie trzeba ich jeść codziennie. Wystarczy kilka porcji tygodniowo, by organizm otrzymał solidną dawkę tych cennych składników.

Równie ważne jak ruch mięśni jest poruszanie… mózgu. Umysł starzeje się szybciej wtedy, gdy przestaje być używany. Ludzie, którzy do późnej starości czytają, uczą się nowych rzeczy, rozwiązują łamigłówki czy prowadzą żywe rozmowy, rzadziej zapadają na choroby neurodegeneracyjne. Mózg ma niezwykłą zdolność tworzenia nowych połączeń między neuronami. Nazywa się to neuroplastycznością. Dzięki niej możemy rozwijać się przez całe życie, a nie tylko w młodości.

Ciekawą obserwacją jest także to, że osoby długowieczne często prowadzą życie pełne drobnej aktywności. Nie zawsze są to intensywne treningi. Często są to spacery, praca w ogrodzie, jazda na rowerze, wędrówki po lesie czy zwykłe codzienne ruchy, które utrzymują ciało w stałej gotowości. Ruch na świeżym powietrzu ma przy tym dodatkową zaletę – obniża poziom stresu i poprawia nastrój. Kiedy człowiek spaceruje wśród drzew albo nad wodą, organizm produkuje więcej endorfin, a układ nerwowy powoli się wycisza.

Warto jednak pamiętać, że istnieją też inne, mniej oczywiste elementy długiego życia. Jednym z nich jest sen. W świecie, który chwali nieustanną aktywność, sen bywa traktowany jak strata czasu. Tymczasem to właśnie w nocy organizm naprawia uszkodzone komórki, reguluje gospodarkę hormonalną i porządkuje informacje zapisane w mózgu. Osoby śpiące regularnie siedem lub osiem godzin dziennie znacznie rzadziej cierpią na choroby serca, otyłość czy depresję.

Kolejną sprawą jest światło słoneczne. Krótkie przebywanie na słońcu pozwala organizmowi wytwarzać witaminę D, która ma ogromne znaczenie dla układu odpornościowego, kości i mięśni. Dawniej ludzie spędzali na zewnątrz dużą część dnia, dziś często żyją w sztucznym świetle biur i mieszkań. Kilkanaście minut spaceru w dziennym świetle może zrobić dla zdrowia więcej niż wiele suplementów.

Nie wolno też zapominać o sile relacji międzyludzkich. W badaniach nad długowiecznością bardzo wyraźnie widać, że osoby żyjące w bliskich społecznościach, mające przyjaciół, rodzinę i poczucie przynależności, żyją dłużej. Samotność jest jednym z najsilniejszych czynników skracających życie. Człowiek jest istotą społeczną i potrzebuje innych ludzi tak samo jak jedzenia czy powietrza.

Coraz więcej mówi się także o znaczeniu naturalnej diety. Warzywa, owoce, zioła, nasiona i przyprawy dostarczają organizmowi tysięcy związków ochronnych, których nie da się zamknąć w jednej tabletce. Polifenole, karotenoidy czy flawonoidy działają przeciwzapalnie i chronią komórki przed uszkodzeniami. Właśnie dlatego tradycyjne kuchnie świata – śródziemnomorska, japońska czy wiejska kuchnia naszych babć – opierały się na prostych, mało przetworzonych produktach.

Długowieczność składa się z wielu drobnych nawyków: odrobiny umiaru przy stole, codziennego ruchu, ciekawości świata, dobrego snu, słońca, rozmów z ludźmi i poczucia sensu. Nie są to rzeczy spektakularne. Raczej spokojne, powtarzane dzień po dniu gesty troski o własne ciało i umysł.

Może właśnie dlatego w starych kulturach mówiło się, że zdrowie nie jest czymś, co można zdobyć nagle. Ono rośnie powoli, tak jak rośnie drzewo. Z roku na rok, z sezonu na sezon, z małych decyzji podejmowanych każdego dnia. A kiedy przychodzi późna starość, okazuje się, że to właśnie te drobne decyzje zbudowały coś bezcennego – długie życie, które wciąż chce się przeżywać.

Redakcja