Współczesna medycyna lubi przedstawiać się jako dziedzina oparta wyłącznie na dowodach naukowych. Ale w przypadku NOP-ów – czyli niepożądanych odczynów poszczepiennych – wiele rzeczy nie jest tak oczywistych, jak by się mogło wydawać. Choć skrót ten pojawia się w dokumentach Ministerstwa Zdrowia, w kartach informacyjnych pacjentów i raportach WHO, to w praktyce jest on często traktowany jako coś niewygodnego. Jak cień, który lepiej przemilczeć, żeby „nie straszyć społeczeństwa”.

Co to właściwie jest NOP?

NOP to każdy niepożądany objaw zdrowotny, który pojawia się po podaniu szczepionki – niezależnie od tego, czy został bezpośrednio spowodowany przez nią, czy tylko z nią czasowo związany. Tak brzmi definicja urzędowa. Ale to, co dla pacjenta jest realnym dramatem – np. gorączka, obrzęk, drgawki, a w niektórych przypadkach nawet trwałe uszkodzenie zdrowia – w statystykach często znika pod lakonicznym hasłem: „związek przyczynowy niepotwierdzony”. W praktyce oznacza to, że setki tysięcy zgłoszeń jest odrzucanych, ponieważ nie udało się bezsprzecznie udowodnić, że szczepionka była przyczyną problemu. A jak wiadomo, udowodnienie takiego związku jest często niemożliwe – szczególnie jeśli objaw pojawi się po tygodniach czy miesiącach.

Oczywiście oficjalne dane dotyczące NOP-ów pokazują, że większość z nich ma charakter łagodny – ból w miejscu wkłucia, niewielka gorączka, senność. Jednak gdy zajrzymy głębiej, widać, że system raportowania jest pełen luk. Zgłoszenie NOP-u w Polsce (i w wielu krajach) leży głównie po stronie lekarza. A lekarz, mający na co dzień setki pacjentów, często nie ma czasu, wiedzy albo odwagi, by taki przypadek opisać. Wielu przyznaje anonimowo, że boją się zgłaszać – bo każde zgłoszenie oznacza konieczność tłumaczenia się przed sanepidem, a nawet narażenie na ostracyzm ze strony środowiska. Nie brakuje więc sytuacji, gdy rodzice dziecka, które dostało drgawek po szczepieniu, słyszą: – „To przypadek, proszę nie szukać winy w szczepionce.” I sprawa kończy się zanim zdąży się rozpocząć.

Efekt milczenia

NOP-y to nie tylko kwestia medyczna, ale też kulturowa i społeczna. Przez lata wytworzono wokół nich aurę tabu. Kto o nich mówi – ten „sieje panikę”, „podważa naukę”, „wspiera ruchy antyszczepionkowe”. Tymczasem mówienie o ryzyku nie ma nic wspólnego z negowaniem medycyny. To kwestia uczciwości wobec pacjentów. Bo jak można mówić o świadomej zgodzie na szczepienie, skoro pacjent nie jest w pełni informowany o możliwych konsekwencjach Formularze informacyjne zazwyczaj wymieniają kilka najbardziej typowych objawów, ale te poważniejsze (np. neurologiczne, immunologiczne, autoimmunologiczne) są pomijane lub bagatelizowane.

W teorii każdy kraj ma system monitorowania bezpieczeństwa szczepień. W praktyce – to system, który reaguje dopiero, gdy dojdzie do czegoś dramatycznego. Przykłady? Dopiero po setkach zgłoszeń o ciężkich powikłaniach niektóre preparaty zostały wycofane lub ograniczone do określonych grup wiekowych. Ale zanim do tego doszło, tysiące ludzi usłyszało, że „to niemożliwe”, że „szczepionka nie ma z tym związku”.

Nie sposób też pominąć ekonomicznego aspektu. Szczepionki to rynek wart miliardy dolarów rocznie. Producentom nie opłaca się rozgłaszać informacji o ryzyku – dlatego przerzucają odpowiedzialność na państwa, które tworzą fundusze kompensacyjne. I choć teoretycznie mają one pomagać poszkodowanym, w praktyce dostęp do odszkodowania jest trudny, a kryteria – bardzo restrykcyjne. Wielu pacjentów nawet nie wie, że taki fundusz istnieje. A jeśli już wie, dowiaduje się, że „nie spełnia kryteriów”, bo reakcja nastąpiła zbyt późno, albo że „brak dowodu związku przyczynowego”. Czyli: chorujesz po szczepieniu, ale to „przypadek”. Cierpisz, ale „nie ma dowodów”. Tak oto odpowiedzialność rozpływa się w gąszczu biurokracji i języka medycznych eufemizmów.

Niepożądane odczyny poszczepienne to nie powinien być „temat tabu”, bo jest to realne, ogromne zagrożenie, o którym producenci szczepionek milczą jak zaklęci.

Redakcja