Wyobraź sobie, że trafiasz do średniowiecza i mówisz głośno: „Idę się umyć”. Zapada cisza. Ktoś robi znak krzyża. Ktoś inny odsuwa się na bezpieczną odległość. A najbardziej światły mieszczanin szepcze: – On długo nie pożyje. Tak właśnie było. Mycie się uważano za czyn ryzykowny, niemal prowokujący los. Wierzono, że ciepła woda rozpulchnia ciało, „otwiera pory”, a przez te pory choroby wchodzą jak przez otwarte drzwi. Dżuma? Gorączka? Kaszel? Na pewno ktoś się za często mył. Efekt? Brud był normą. Zapach – nieodłącznym towarzyszem życia. Pachniał chłop, pachniał rycerz, pachniał król. Różnica polegała głównie na tym, że król miał więcej perfum, którymi próbował zamaskować fakt, że kontakt z wodą miał głównie podczas deszczu. Na szczęście świat się zmienił. Wanna przestała być podejrzana, a prysznic nie budzi już strachu. Ale… jak to z ludźmi bywa, zawsze potrafimy przesadzić.

Od epoki brudu do epoki sterylności

Dziś żyjemy w czasach, w których reklamy obiecują nam „zabicie 99,9% bakterii”. Jakby te biedne bakterie były jednym wielkim zorganizowanym spiskiem przeciwko ludzkości. Mydła antybakteryjne, żele dezynfekujące, chusteczki „higieniczne”, spraye do wszystkiego — do rąk, do klamek, do telefonu, do pilota, do życia. Tymczasem ludzkie ciało wcale nie marzy o sterylności. Ono nie jest laboratorium. Jest raczej… zatłoczonym miastem, w którym mieszkają miliardy mikroorganizmów. I większość z nich wcale nie chce nam zrobić krzywdy.

Najbardziej wrażliwą grupą w tej wojnie z brudem są dzieci. Zwłaszcza te najmłodsze. Układ odpornościowy dziecka przypomina świeżo zatrudnionego ochroniarza bez doświadczenia. Jeśli przez pierwsze lata nic się nie dzieje, wszystko jest sterylne, a każdy zarazek zostaje natychmiast unicestwiony — to przy pierwszym prawdziwym zagrożeniu ochroniarz wpada w panikę. Badania na zwierzętach pokazują jasno: chów w sterylnych warunkach prowadzi do słabej, nieporadnej odporności. U ludzi działa to bardzo podobnie. Dlatego dziecko musi „zobaczyć” bakterie, „poznać” wirusy, dotknąć świata, który nie pachnie płynem dezynfekującym.

To właśnie w pierwszych latach życia organizm uczy się, które drobnoustroje są groźne, a które są tylko hałaśliwymi sąsiadami. Z czasem zamiast reagować stanem zapalnym na wszystko, zaczyna odpowiadać spokojniej, mądrzej, regulacyjnie. Dlatego przesadne odkażanie dzieci czyli smarowanie skóry antyseptykami, obsesyjne mycie rąk, dezynfekowanie każdego kontaktu z podłogą …może paradoksalnie osłabiać odporność zamiast ją wzmacniać.

U dorosłych sytuacja wygląda inaczej. Układ odpornościowy jest już w dużej mierze ukształtowany. Dodatkowe „hartowanie” zarazkami raczej nie przyniesie cudów. Za to pojawia się inny problem: skóra. Dermatolodzy od lat powtarzają, że większość klasycznych mydeł i detergentów to dla skóry coś w rodzaju regularnego bombardowania chemicznego. Długotrwałe stosowanie takich środków zmienia naturalne pH skóry, wypłukuje ochronne kwasy tłuszczowe, osłabia barierę hydrolipidową, prowadzi do przesuszenia, zaczerwienienia i mikrouszkodzeń. Skóra pozbawiona swojej naturalnej tarczy staje się łatwym celem dla wszystkiego: bakterii, grzybów, mrozu, wiatru i suchego powietrza.

Najlepiej widać to u osób, które muszą często myć ręce zawodowo — na przykład pielęgniarek. Statystyki są brutalne: nawet 85% z nich doświadcza w pewnym momencie problemów skórnych — egzemy, pęknięć, alergii kontaktowych, przewlekłego podrażnienia. A teraz paradoks roku:
udowodniono, że zwykłe mydło może nawet 17-krotnie zwiększać rozprzestrzenianie się bakterii na skórze. Czyli dokładnie odwrotnie niż obiecuje etykieta.

Inna rzecz, że mydło mydłu nierówne

Na szczęście nie oznacza to, że mamy wrócić do średniowiecznych standardów. Klucz tkwi w tym, czym się myjemy. Najbardziej problematyczne są agresywne środki powierzchniowo czynne, zwłaszcza:

SLS – Sodium Lauryl Sulfate
SLES – Sodium Laureth Sulfate
ALS – Ammonium Lauryl Sulfate
MLS – Magnesium Laureth Sulfate
SMS – Sodium Myreth Sulfate

Znacznie łagodniejsze dla skóry są substancje takie jak: Lauryl Glucoside, Coco-Glucoside, Decyl Glucoside, Cocamidopropyl Betaine czy Sodium Cocoamphoacetate. To one trafiają do kosmetyków określanych jako naturalne, delikatne, „dla skóry wrażliwej”. Środki antybakteryjne najlepiej traktować jak sprzęt awaryjny — użyteczne w konkretnych sytuacjach, ale nie do codziennego rytuału.

No dobrze… ale jak często?

I tu pojawia się pytanie, które ludzkość zadaje sobie od chwili wynalezienia mydła. Odpowiedź jest mało spektakularna, ale rozsądna: bez przesady. Badania pokazują, że skład mikrobiomu skóry przed kąpielą i po kąpieli …jest zaskakująco podobny. Dla większości dorosłych jedna kąpiel dziennie w zupełności wystarcza a ręce myjemy kilka razy dziennie, ale zawsze z konkretnego powodu — po toalecie, po kontakcie z chorym, zwierzęciem, surowym jedzeniem czy wózkiem sklepowym. Mycie „bo tak” nie jest ani konieczne, ani szczególnie korzystne.

Złoty środek między brudem a obsesją

Średniowiecze przesadzało w jedną stronę. Współczesność często przesadza w drugą. A zdrowie — jak zwykle — leży gdzieś pośrodku. Nie trzeba bać się wody, ale nie trzeba też bać się bakterii. Ciało lubi czystość, ale nie sterylność. I choć dziś już nikt nie uważa kąpieli za zaproszenie dla chorób, warto pamiętać, że nadmiar higieny potrafi być równie problematyczny jak jej brak. Bo czasem najlepsze, co możemy zrobić dla zdrowia… to po prostu zachować umiar.

Redakcja