W świecie żywienia i medycyny przywykliśmy dzielić składniki odżywcze na te „niezbędne” oraz takie, które uznaje się jedynie za pomocnicze. Witaminy, żelazo, wapń czy magnez mają ugruntowaną pozycję w podręcznikach, natomiast inne pierwiastki wciąż pozostają w cieniu. Jednym z nich jest bor – pierwiastek, który od lat wzbudza zainteresowanie badaczy, ale jednocześnie wciąż nie doczekał się jednoznacznego statusu składnika niezbędnego dla człowieka. Czy oznacza to, że bor jest zbędny? A może raczej wyprzedza naszą wiedzę i dopiero stopniowo odkrywamy jego znaczenie?

Formalnie bor nie figuruje na liście pierwiastków uznanych za absolutnie konieczne do przeżycia, takich jak jod czy cynk. Jednak coraz więcej publikacji naukowych sugeruje, że jego brak może zaburzać funkcjonowanie organizmu na wielu poziomach – od układu kostnego, przez gospodarkę hormonalną, aż po procesy zapalne. W ostatnich dekadach obserwuje się wyraźny trend: badacze coraz częściej skłaniają się ku uznaniu boru za pierwiastek funkcjonalnie niezbędny, nawet jeśli jego rola nie została jeszcze w pełni opisana i ustandaryzowana.

Bor został odkryty już w 1808 roku, jednak przez długi czas postrzegano go głównie jako pierwiastek istotny dla roślin i przemysłu. Dopiero stosunkowo niedawno zaczęto systematycznie analizować jego wpływ na organizm człowieka. Co istotne, wiele obserwacji pochodzi z badań nad dietami ubogimi w bor. Okazuje się bowiem, że uzupełnianie boru u osób z jego niskim spożyciem prowadzi do wyraźnych zmian biologicznych, co samo w sobie sugeruje, że pierwiastek ten pełni konkretne funkcje regulacyjne.

Jak bor wpływa na organizm?

Zdrowie kości i mineralizacja

Jednym z najlepiej udokumentowanych obszarów działania boru jest układ kostny. Bor wpływa na ekspresję genów odpowiedzialnych za mineralizację tkanek oraz aktywność osteoblastów – komórek, które budują kość. Badania na zwierzętach wykazały, że suplementacja boru zwiększa gęstość mineralną kości, poprawia ich wytrzymałość mechaniczną, może ograniczać utratę masy kostnej. Z tego względu bor bywa postrzegany jako potencjalny sprzymierzeniec w profilaktyce osteoporozy.

Regulacja hormonów płciowych

Bor wykazuje również interesujący wpływ na gospodarkę hormonalną. U kobiet po menopauzie zaobserwowano, że zwiększone spożycie boru może prowadzić do wzrostu stężenia estradiolu – hormonu kluczowego dla zdrowia kości, układu nerwowego i sercowo-naczyniowego. U mężczyzn natomiast bor wiąże się ze wzrostem poziomu wolnego testosteronu, czyli tej frakcji hormonu, która jest biologicznie aktywna i realnie wpływa na masę mięśniową, gęstość kości, libido czy samopoczucie.

Lepsze wykorzystanie magnezu

Magnez to pierwiastek, którego niedobory są powszechne, mimo że wiele osób uważa swoją dietę za wystarczającą. Bor okazuje się jego cennym sojusznikiem. Bor zwiększa wchłanianie magnezu w jelitach, sprzyja jego odkładaniu się w kościach, ogranicza jego utratę z moczem. Oznacza to, że nawet przy pozornie wystarczającej podaży magnezu, niedobór boru może obniżać jego efektywność w organizmie.

Wsparcie dla witaminy D

Witamina D jest jednym z kluczowych regulatorów odporności, zdrowia kości i pracy mięśni. Bor wpływa na jej metabolizm w sposób pośredni, ale bardzo istotny. Badacze sugerują, że bor hamuje enzymy odpowiedzialne za rozkład aktywnej formy witaminy D, dzięki temu pomaga utrzymać jej wyższe stężenie we krwi. Może to mieć znaczenie zwłaszcza w populacjach narażonych na niedobory witaminy D, co w naszej szerokości geograficznej jest zjawiskiem powszechnym.

Działanie przeciwzapalne

Przewlekły stan zapalny jest dziś uznawany za jeden z głównych mechanizmów prowadzących do chorób cywilizacyjnych. Bor wykazuje zdolność do obniżania poziomu CRP, redukcji TNF-alfa, zmniejszania stężenia interleukiny-6 (IL-6). Są to kluczowe mediatory reakcji zapalnej, których nadmiar sprzyja rozwojowi chorób serca, cukrzycy, chorób autoimmunologicznych i neurodegeneracyjnych.

Stawy i układ ruchu

Interesujące obserwacje dotyczą również chorób stawów. W regionach świata, gdzie dieta naturalnie zawiera więcej boru, zapadalność na zapalenie stawów jest wyraźnie niższa. Bor może wspierać regenerację tkanki kostno-chrzęstnej, zmniejszać stan zapalny w obrębie stawów, poprawiać komfort ruchu. Z tego względu bywa rozpatrywany jako element wspomagający terapię choroby zwyrodnieniowej stawów.

Skąd czerpać bor w diecie?

Bor występuje głównie w produktach roślinnych. Jego najbogatsze źródła to:

• orzechy (migdały, nerkowce, orzechy włoskie, laskowe, brazylijskie),
• owoce suszone (rodzynki, morele, daktyle),
• owoce świeże (jabłka, banany, awokado, wiśnie, porzeczki),
• warzywa (brokuły, marchew, seler),
• rośliny strączkowe (fasola, ciecierzyca),
• sok z suszonych śliwek.

Szacuje się, że przeciętna dieta dostarcza około 1–2 mg boru dziennie, jednak nie ma pewności, czy ilość ta jest optymalna dla wszystkich.

Choć bor nie doczekał się jeszcze oficjalnego miana pierwiastka niezbędnego, liczba przesłanek naukowych wskazuje, że jego rola w organizmie jest znacznie większa, niż sądzono jeszcze kilkanaście lat temu. Bor to ważny pierwiastek, bo wspiera kości, wpływa na hormony, poprawia wykorzystanie magnezu i witaminy D, działa przeciwzapalnie, może chronić stawy. Dlatego warto przyjrzeć się swojej diecie i zastanowić, czy nie jest ona zbyt uboga w naturalne źródła tego pierwiastka – zwłaszcza jeśli pojawiają się problemy z kośćmi, stawami lub gospodarką hormonalną.

Redakcja