Kiedy człowiek po raz pierwszy słyszy od dentysty, że „ósemki zaczynają się wyrzynać”, zwykle nie reaguje zachwytem. Zęby mądrości nie kojarzą się z intelektualnym przebłyskiem ani z wejściem w dorosłość, lecz raczej z bólem, opuchlizną i wizją chirurgicznego fotela. A jednak natura nie umieszczała ich w naszych szczękach bez powodu. Pytanie brzmi: po co one nam właściwie były – i czy są nam jeszcze do czegokolwiek potrzebne?

Żeby to zrozumieć, trzeba cofnąć się o kilka tysięcy lat, do czasów, gdy człowiek nie znał ani blendera, ani noża ze stali nierdzewnej, ani tym bardziej gotowania na parze. Nasi przodkowie jedli twardo. Dosłownie. Surowe korzenie, włókniste łodygi, suszone mięso, nasiona, które dziś połamałyby niejeden współczesny most protetyczny. Szczęki były większe, kości twarzy masywniejsze, a zęby ścierały się szybciej niż podeszwy w sandałach. Dodatkowa para trzonowców była więc jak zapasowe opony w długiej podróży przez prehistorię.

Antropolodzy od lat podkreślają, że ewolucja nie projektuje „na zapas” w naszym rozumieniu, lecz reaguje na warunki środowiska. Gdy dieta była twarda i wymagająca, większa liczba zębów zwiększała szanse przetrwania. Utrata jednego czy dwóch w wyniku urazu nie oznaczała od razu wyroku głodowej śmierci. Ósemki wchodziły do akcji późno, często w wieku, gdy wcześniejsze zęby były już mocno starte. Były jak rezerwa strategiczna organizmu.

Z czasem jednak człowiek zaczął przetwarzać jedzenie. Najpierw przez obróbkę ogniem, później przez mielenie, gotowanie, krojenie, aż wreszcie przez przemysłową produkcję żywności, która bywa tak miękka, że właściwie rozpływa się bez większego wysiłku. Szczęki nie muszą już pracować jak imadło kowala. I tu zaczyna się problem.

Nasze twarze stały się delikatniejsze, żuchwy mniejsze, a miejsca w łuku zębowym jakby ubyło. Zęby mądrości nadal pojawiają się według starego planu genetycznego, ale coraz częściej nie mają gdzie się zmieścić. Wyrzynają się pod kątem, zatrzymują w kości, napierają na siódemki, wywołują stany zapalne. Dla wielu osób kończy się to wizytą u chirurga stomatologicznego i pytaniem, czy nie lepiej było ich w ogóle nie mieć.

Niektórzy badacze twierdzą, że jesteśmy w trakcie ewolucyjnej zmiany i że kolejne pokolenia będą coraz częściej rodzić się bez zawiązków ósemek. Już dziś zdarza się, że ktoś nie ma ani jednego zęba mądrości i wcale nie odczuwa z tego powodu braku. Organizm najwyraźniej uznaje, że w świecie zupy krem i makaronu al dente dodatkowe trzonowce są zbędne.

A jednak sprawa nie jest tak prosta, jak mogłoby się wydawać. Zęby mądrości, jeśli wyrzną się prawidłowo i ustawią w łuku, mogą pełnić funkcję normalnych zębów trzonowych. Uczestniczą w żuciu, stabilizują zgryz, bywają wykorzystane jako filar pod most protetyczny. Są częścią naturalnej architektury jamy ustnej. Problemem nie jest ich istnienie, lecz brak przestrzeni i warunków.

Warto też zauważyć, że nazwa „zęby mądrości” ma bardziej kulturowe niż biologiczne uzasadnienie. Wyrzynają się zwykle między siedemnastym a dwudziestym piątym rokiem życia, czyli w okresie, który tradycyjnie uznawano za wejście w dorosłość. W wielu językach ich nazwa nawiązuje do dojrzałości. Biologia jest tu mniej romantyczna – to po prostu trzecie zęby trzonowe, które pojawiają się najpóźniej.

Ciekawostką jest to, że problemy z ósemkami nie były tak powszechne w dawnych populacjach, nawet jeśli nie znano wtedy ortodoncji. Badania szczątków ludzkich sprzed setek i tysięcy lat pokazują, że łuki zębowe były szersze, a stłoczenia rzadsze. Dieta wymagająca intensywnego żucia wpływała na rozwój kości twarzy już od dzieciństwa. Dziś dzieci karmione głównie miękkimi pokarmami mają mniejsze obciążenie żuchwy, co może przekładać się na jej słabszy rozwój.

Czy zatem zęby mądrości są nam jeszcze potrzebne? Odpowiedź brzmi: czasem tak, często nie. Są jak relikt dawnych czasów, przypomnienie o tym, że nasze ciała powstawały w zupełnie innych warunkach niż te, w których obecnie żyjemy. Ewolucja działa wolniej niż zmiany kulturowe. My w ciągu kilku tysięcy lat zmieniliśmy sposób jedzenia, styl życia i medycynę. Geny potrzebują więcej czasu, by nadążyć.

Redakcja