Kiedy lekarz mówi: „ma pani/pan za mało żelaza”, większość z nas robi to samo. Kupuje pierwszy preparat z aptecznej półki i zaczyna go przyjmować z nadzieją, że wreszcie skończy się zmęczenie, zadyszka przy wchodzeniu po schodach i wieczne uczucie braku energii. Po kilku dniach okazuje się jednak, że zamiast poprawy pojawiają się bóle brzucha, zaparcia, nudności albo zgaga. W efekcie wiele osób przerywa suplementację, uznając, że „żelazo im nie służy”. Tymczasem problem bardzo często nie polega na samym żelazie, lecz na jego formie.

Niedobór żelaza pozostaje jedną z najczęstszych niedoborów żywieniowych na świecie. Dotyczy nie tylko kobiet miesiączkujących czy ciężarnych, ale również osób starszych, dzieci, sportowców, wegan i wegetarian, osób z chorobami przewodu pokarmowego oraz pacjentów po zabiegach operacyjnych. Nie zawsze od razu rozwija się niedokrwistość. Organizm najpierw wyczerpuje swoje zapasy, czego sygnałem jest spadek stężenia ferrytyny. Dopiero później zaczyna brakować żelaza do produkcji hemoglobiny i pojawia się anemia.

Objawy bywają bardzo różne. Przewlekłe zmęczenie, osłabienie, senność, bladość skóry, zawroty głowy, kołatanie serca, zimne dłonie i stopy, pogorszenie koncentracji, bóle głowy czy większa podatność na infekcje często są tłumaczone stresem lub przepracowaniem. Nierzadko dochodzi również do wypadania włosów, łamliwości paznokci, zajadów w kącikach ust oraz zespołu niespokojnych nóg. Wielu pacjentów przez miesiące szuka przyczyny złego samopoczucia, nie wiedząc, że problemem jest po prostu niedobór żelaza.

Co ciekawe, samo spożywanie produktów bogatych w ten pierwiastek nie zawsze rozwiązuje problem. Żelazo z pożywienia wchłania się stosunkowo słabo, a na jego przyswajanie wpływa wiele czynników. Wchłanianie ograniczają między innymi fityniany obecne w produktach zbożowych, szczawiany, wapń oraz polifenole zawarte w kawie i herbacie. Z kolei witamina C może je wyraźnie zwiększać. Dlatego u części osób, mimo prawidłowej diety, rozwija się niedobór wymagający leczenia.

Przez wiele lat podstawą terapii były klasyczne sole żelaza, takie jak siarczan, fumaran czy glukonian żelaza. Są skuteczne, ale mają jedną poważną wadę – stosunkowo często wywołują działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego. Szacuje się, że nawet znaczna część osób doświadcza podczas ich stosowania nudności, bólu brzucha, zgagi, zaparć lub biegunek. To właśnie z tego powodu wiele osób przerywa terapię jeszcze przed uzupełnieniem niedoborów.

Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że niewchłonięte żelazo pozostaje w świetle jelita. Może ono wpływać na skład mikrobioty jelitowej, sprzyjając namnażaniu niektórych bakterii potencjalnie chorobotwórczych i nasilając procesy zapalne u osób predysponowanych. Zjawisko to jest szczególnie istotne u pacjentów cierpiących na przewlekłe choroby zapalne jelit.

W ostatnich latach coraz większe zainteresowanie specjalistów budzi żelazo sukrosomalne. Jest to nowoczesna postać doustnego żelaza, w której mikronizowany pirofosforan żelaza został zamknięty w specjalnej otoczce z fosfolipidów i estrów sacharozy. Taka konstrukcja chroni żelazo podczas przechodzenia przez przewód pokarmowy i pozwala na jego wchłanianie częściowo inną drogą niż tradycyjne preparaty.

Efekt jest bardzo praktyczny. Żelazo sukrosomalne znacznie rzadziej powoduje dolegliwości żołądkowo-jelitowe, a jednocześnie wykazuje wysoką biodostępność. Badania wskazują, że może skutecznie zwiększać stężenie hemoglobiny i uzupełniać zapasy żelaza również u osób, które źle tolerowały klasyczne preparaty. Jest to szczególnie cenne u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek, nieswoistymi zapaleniami jelit, po zabiegach chirurgicznych czy u kobiet w ciąży – oczywiście wtedy, gdy lekarz uzna taką terapię za wskazaną.

Warto jednak zachować zdrowy rozsądek. Pojawiające się czasem stwierdzenie, że żelazo sukrosomalne „niemal w całości się wchłania” albo że „wystarczy go cztery razy mniej”, jest zbyt daleko idącym uproszczeniem. Badania rzeczywiście pokazują jego dobrą biodostępność i możliwość stosowania niższych dawek niż w przypadku niektórych tradycyjnych soli żelaza, ale skuteczność leczenia zależy od wielu czynników: przyczyny niedoboru, stanu zapalnego, chorób współistniejących czy indywidualnych różnic w metabolizmie.

Coraz częściej podkreśla się również, że samo oznaczenie stężenia żelaza we krwi nie wystarcza do oceny gospodarki żelazowej. Znacznie więcej informacji dostarczają badania obejmujące ferrytynę, morfologię krwi, wysycenie transferyny oraz – w uzasadnionych przypadkach – stężenie białka C-reaktywnego (CRP), ponieważ ferrytyna jest białkiem ostrej fazy i może być podwyższona mimo rzeczywistego niedoboru żelaza.

Nie wolno też zapominać, że niedobór żelaza jest objawem, a nie chorobą samą w sobie. U kobiet najczęściej odpowiadają za niego obfite miesiączki lub ciąża, ale u mężczyzn i kobiet po menopauzie może świadczyć o przewlekłym krwawieniu z przewodu pokarmowego. Przyczyną bywają także choroba trzewna, zakażenie Helicobacter pylori, nieswoiste zapalenia jelit, zaburzenia wchłaniania, częste oddawanie krwi czy intensywne treningi sportowe. Dlatego leczenie nie powinno ograniczać się wyłącznie do przyjmowania preparatu z żelazem – równie ważne jest znalezienie przyczyny jego niedoboru.

Jeżeli lekarz potwierdzi niedobór żelaza i zaleci suplementację, warto zwrócić uwagę nie tylko na dawkę, ale również na postać preparatu. Dla osób, które źle tolerują klasyczne sole żelaza lub muszą prowadzić długotrwałą terapię, żelazo sukrosomalne może być wartościową alternatywą. Nie jest ono jednak cudownym środkiem rozwiązującym każdy problem z anemią. O powodzeniu leczenia decyduje przede wszystkim prawidłowa diagnostyka, usunięcie przyczyny niedoboru oraz regularna kontrola wyników badań.

Redakcja