Od tysięcy lat ludzie leczyli się roślinami. Zanim powstały nowoczesne laboratoria i syntetyczne leki, to właśnie zioła stanowiły podstawę medycyny niemal wszystkich cywilizacji. Co ciekawe, wiele współczesnych leków ma swoje korzenie właśnie w świecie roślin. Wystarczy wspomnieć aspirynę, która wywodzi się z kory wierzby, digoksynę z naparstnicy czy paklitaksel, stosowany w onkologii, pozyskiwany pierwotnie z cisa.

Nie powinno więc dziwić, że zainteresowanie fitoterapią nie słabnie. Coraz więcej osób sięga po rumianek na problemy trawienne, melisę na stres, pokrzywę dla nerek, ostropest dla wątroby czy głóg dla serca. Problem polega na tym, że wiele osób traktuje zioła jak zwykłą herbatę. Skoro są naturalne, to – według powszechnego przekonania – nie mogą zaszkodzić.

Naturalne nie zawsze oznacza zawsze bezpieczne. Rośliny produkują setki substancji biologicznie czynnych, które mają realny wpływ na organizm człowieka. W odpowiedniej dawce mogą pomagać, ale stosowane niewłaściwie potrafią wywołać działania niepożądane lub wchodzić w interakcje z lekami. Dlatego zioła warto traktować z takim samym szacunkiem jak preparaty farmaceutyczne, a nawet większym!

Pierwszą zasadą jest wybór odpowiedniego źródła. Zioła zbierane przy ruchliwych drogach, torach kolejowych, zakładach przemysłowych czy intensywnie użytkowanych polach mogą kumulować metale ciężkie, pestycydy oraz inne zanieczyszczenia środowiskowe. Nawet najcenniejsza roślina traci swoje walory, jeśli została zebrana w niewłaściwym miejscu. Osoby, które nie mają doświadczenia w rozpoznawaniu gatunków, zdecydowanie bezpieczniej zrobią, kupując surowce od sprawdzonych producentów.

Równie ważny jest odpowiedni termin zbioru. Każda część rośliny osiąga najwyższą zawartość substancji czynnych w innym okresie. Liście zwykle zbiera się przed kwitnieniem, kwiaty na początku kwitnienia, owoce po pełnym dojrzeniu, a korzenie najczęściej jesienią lub bardzo wczesną wiosną. To właśnie wtedy roślina magazynuje najwięcej cennych związków.

Nie mniej istotny jest sposób zbioru. Roślin nie powinno się wyrywać z korzeniami, jeśli nie jest to konieczne. Warto używać czystych nożyc lub sekatora i zbierać je w suchy dzień, gdy z liści zniknie poranna rosa. Mokre zioła znacznie łatwiej ulegają pleśnieniu podczas suszenia.

Sam proces suszenia ma ogromny wpływ na końcową jakość surowca. Wysoka temperatura niszczy wiele olejków eterycznych i związków aktywnych. Dlatego większość ziół najlepiej suszyć w przewiewnym, zacienionym miejscu, rozkładając je cienką warstwą. Bezpośrednie słońce może pozbawić roślinę części jej właściwości.

Nawet najlepiej wysuszone zioła z czasem tracą swoją aktywność. Nie warto przechowywać ich przez wiele lat. Najlepiej trzymać je w szczelnych, ciemnych pojemnikach, chroniąc przed wilgocią i światłem. Dobrym zwyczajem jest zapisanie daty zbioru lub zakupu. Większość suszonych ziół zachowuje najwyższą jakość przez około rok.

Jednym z najczęstszych błędów jest przekonanie, że większa ilość ziół oznacza silniejsze działanie. W rzeczywistości fitoterapia opiera się na odpowiednich dawkach. Zbyt mocny napar lub wielokrotne przekraczanie zalecanych ilości może nie zwiększyć skuteczności, a jedynie podnieść ryzyko działań niepożądanych.

Nie wszystkie zioła nadają się również do wielomiesięcznego stosowania. Niektóre najlepiej przyjmować przez kilka tygodni, a następnie zrobić przerwę lub zastąpić je inną rośliną o podobnym działaniu. Takie postępowanie jest od dawna praktykowane w fitoterapii i pozwala ograniczyć ryzyko kumulacji niektórych substancji aktywnych oraz zmniejszyć prawdopodobieństwo wystąpienia działań ubocznych.

Bardzo ważna jest również odpowiednia forma przygotowania. Nie każdą roślinę należy zaparzać. Delikatne kwiaty i liście najczęściej przygotowuje się jako napary, natomiast twardsze korzenie, kora czy nasiona często wymagają gotowania, czyli przygotowania odwaru. Są również zioła, które najlepiej oddają swoje właściwości w postaci nalewek lub maceratów.

Coraz więcej badań pokazuje, że niektóre składniki aktywne z roślin lepiej wchłaniają się podczas posiłku zawierającego tłuszcz, podczas gdy inne powinny być przyjmowane na pusty żołądek. Dlatego warto zapoznać się z zaleceniami dotyczącymi konkretnego zioła, zamiast stosować jeden schemat dla wszystkich.

Należy także pamiętać o możliwych interakcjach z lekami. Dziurawiec może osłabiać działanie wielu preparatów, w tym części leków przeciwdepresyjnych, antykoncepcyjnych czy przeciwzakrzepowych. Miłorząb japoński, czosnek, żeń-szeń czy imbir mogą zwiększać ryzyko krwawień u osób stosujących leki przeciwzakrzepowe. Lukrecja może podnosić ciśnienie tętnicze, a senes i aloes stosowane przewlekle jako środki przeczyszczające prowadzą do utraty potasu.

Szczególną ostrożność powinny zachować kobiety w ciąży i karmiące piersią. Nie wszystkie zioła są dla nich bezpieczne, nawet jeśli od pokoleń funkcjonują w medycynie ludowej. Podobnie jest w przypadku małych dzieci oraz osób cierpiących na przewlekłe choroby wątroby, nerek czy serca.

Warto również obserwować reakcję własnego organizmu. Każdy człowiek może reagować nieco inaczej. Jeśli po rozpoczęciu stosowania pojawi się wysypka, bóle brzucha, zawroty głowy, duszność czy inne niepokojące objawy, należy przerwać kurację i skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

Nie można zapominać o jeszcze jednej kwestii – prawidłowym rozpoznaniu roślin. W naturze istnieje wiele gatunków łudząco podobnych do siebie. Pomyłka podczas zbioru może mieć bardzo poważne konsekwencje. Każdego roku odnotowuje się przypadki zatruć wynikających z pomylenia roślin jadalnych z gatunkami silnie trującymi.

Doświadczony fitoterapeuta wie również, że nie zawsze jedno zioło jest najlepszym rozwiązaniem. Bardzo często większe korzyści przynoszą odpowiednio dobrane mieszanki, w których poszczególne rośliny wzajemnie uzupełniają swoje działanie. Takie kompozycje mogą działać skuteczniej i łagodniej niż stosowanie jednego surowca w wysokich dawkach.

Warto także uzbroić się w cierpliwość. Zioła rzadko działają natychmiast. Ich siła polega na stopniowym wspieraniu naturalnych mechanizmów organizmu. Efekty bywają subtelniejsze niż po lekach syntetycznych, ale często są bardziej trwałe, zwłaszcza gdy jednocześnie zadbamy o dietę, sen, aktywność fizyczną i ograniczenie stresu.

Natura daje człowiekowi ogromne możliwości, ale tylko wtedy, gdy korzystamy z nich świadomie, z pokorą i zdrowym rozsądkiem.

Redakcja