Kiedy ktoś mówi „mam anemię”, w naszej głowie niemal automatycznie zapala się lampka z napisem: żelazo. Szpinak, buraki, wątróbka. Tymczasem niedokrwistość to znacznie bardziej złożona historia, gdzie nie zawsze brak żelaza jest jej przyczyną.

Anemia, fachowo nazywana niedokrwistością, zaczyna się tam, gdzie kończy się sprawne dotlenianie organizmu. We krwi ubywa czerwonych krwinek albo przestają one działać tak, jak powinny. W wynikach badań widzimy to pod skrótem RBC – liczba erytrocytów spada. Ale czasem liczba to nie wszystko. Krwinki mogą zmieniać swój kształt i rozmiar. Raz są zbyt małe, innym razem – podejrzanie duże. O ich objętości informuje parametr MCV. Z kolei MCHC mówi nam, ile hemoglobiny – czyli cząsteczki odpowiedzialnej za transport tlenu – mieści się w pojedynczej krwince. To właśnie hemoglobina sprawia, że krew ma intensywny, czerwony kolor i że każda komórka naszego ciała dostaje porcję tlenu.

Kiedy ten system zaczyna szwankować, ciało wysyła sygnały. Najpierw subtelne. Człowiek traci energię, jakby ktoś przykręcił mu wewnętrzne światło. Twarz blednie, ruchy stają się wolniejsze, sylwetka jakby się zapada. Pojawia się zmęczenie, które nie znika po weekendzie ani po urlopie. To nie jest zwykłe „przepracowanie”. To stan, w którym tkanki są chronicznie niedotlenione.

Do tego dochodzą bóle i zawroty głowy, problemy z koncentracją, gorsza pamięć. Nagle książka, którą kiedyś czytało się jednym tchem, zaczyna męczyć po kilku stronach. Pojawia się uczucie zimna – nawet wtedy, gdy inni rozpinają kurtki. Włosy zaczynają wypadać garściami, paznokcie łamią się przy najlżejszym uderzeniu. Organizm, pozbawiony odpowiedniej ilości sprawnej krwi, oszczędza energię tam, gdzie może.

Przyzwyczailiśmy się myśleć, że za taki stan odpowiada wyłącznie niedobór żelaza. Rzeczywiście, to najczęstsza przyczyna niedokrwistości. Ale nie jedyna. Zdarza się, że poziom żelaza w badaniach jest prawidłowy, a nawet podwyższony, a mimo to pacjent ma objawy anemii. Jak to możliwe?

Produkcja krwi to proces wymagający współpracy kilku kluczowych składników. Oprócz żelaza niezbędne są dwie witaminy z grupy B: witamina B9, czyli foliany, oraz witamina B12, zwana kobalaminą. Bez nich szpik kostny nie potrafi wytwarzać prawidłowych, dojrzałych erytrocytów. Gdy zaczyna brakować B9 lub B12, rozwija się tzw. anemia megaloblastyczna. W jej przebiegu krwinki czerwone są powiększone, co widać jako wzrost MCV. Często towarzyszy temu spadek liczby białych krwinek i płytek krwi. Organizm produkuje komórki, ale są one nieprawidłowe i mniej wydajne.

Objawy? Zaskakująco podobne do tych w niedoborze żelaza. Osłabienie, duszność przy wysiłku, zawroty głowy, kołatanie serca. W przypadku niedoboru witaminy B12 mogą pojawić się dodatkowo drętwienia kończyn, zaburzenia czucia, a nawet problemy neurologiczne i obniżony nastrój. To ważny sygnał, że przy utrzymującym się zmęczeniu nie warto skupiać się wyłącznie na poziomie żelaza. Czasem trzeba spojrzeć szerzej i sprawdzić stężenie witaminy B12 oraz folianów.

Dieta ma tu ogromne znaczenie. Foliany znajdziemy przede wszystkim w zielonych warzywach liściastych – szpinaku, jarmużu, natce pietruszki. Sporo jest ich także w brokułach, brukselce, kalafiorze, kapuście włoskiej, roślinach strączkowych, kiwi czy pieczywie żytnim. To składniki, które powinny regularnie gościć na talerzu, nie tylko wiosną, gdy marzymy o „oczyszczaniu organizmu”, ale przez cały rok.

Z witaminą B12 sprawa jest nieco bardziej wymagająca, bo występuje ona niemal wyłącznie w produktach pochodzenia zwierzęcego. Najwięcej znajdziemy jej w wątróbce, mięsie wołowym i drobiowym, rybach takich jak łosoś, śledź czy pstrąg tęczowy, a także w jajach i fermentowanych produktach mlecznych – jogurcie, kefirze, serach. Osoby na diecie wegańskiej powinny szczególnie uważnie monitorować jej poziom i w razie potrzeby sięgać po suplementację.

W przypadku głębokich niedoborów sama zmiana diety może nie wystarczyć. Lekarze w anemii z niedoboru folianów często zalecają przyjmowanie około 5 mg kwasu foliowego dziennie przez kilka miesięcy, o ile nie ma zaburzeń wchłaniania. Przy niedoborze witaminy B12 stosuje się dawki rzędu 1 mg dziennie, a w niektórych sytuacjach – zastrzyki, jeśli organizm nie potrafi jej skutecznie przyswajać z przewodu pokarmowego. O sposobie leczenia zawsze powinien decydować lekarz na podstawie badań.

Dlatego gdy pojawia się przewlekłe zmęczenie, którego nie tłumaczy ani stres, ani brak snu, warto zajrzeć w głąb organizmu. Sprawdzić nie tylko żelazo, ale też parametry krwinek i poziom witamin z grupy B. Krew to coś więcej niż czerwony płyn krążący w żyłach. To system transportowy, który codziennie wykonuje gigantyczną pracę. A my, dbając o odpowiednią podaż żelaza, folianów i witaminy B12, dajemy mu narzędzia, by mógł robić to skutecznie.

Redakcja