Jeszcze kilkanaście lat temu osoba, która mówiła: „jutro będzie padać, bo boli mnie głowa”, nierzadko spotykała się z pobłażliwym uśmiechem. Wrażliwość na zmiany pogody traktowano raczej jako przesąd niż zjawisko medyczne. Dziś wiadomo, że sprawa jest znacznie bardziej złożona. Choć naukowcy nadal nie potrafią dokładnie wyjaśnić wszystkich mechanizmów odpowiedzialnych za to zjawisko, coraz więcej badań wskazuje, że u części ludzi organizm rzeczywiście reaguje na zmiany warunków atmosferycznych.

Meteoropatia, nazywana także meteowrażliwością, nie jest obecnie uznawana za odrębną jednostkę chorobową. Jest raczej zespołem objawów pojawiających się lub nasilających pod wpływem zmian pogody. Dla jednych będzie to lekki ból głowy, dla innych kilkudniowe pogorszenie samopoczucia, a u osób cierpiących na choroby przewlekłe – wyraźne zaostrzenie dolegliwości.

To wcale nie jest nowy problem. Już ponad dwa tysiące lat temu Hipokrates w dziele O powietrzu, wodach i miejscach opisywał wpływ warunków atmosferycznych na zdrowie człowieka. Zauważał między innymi, że określone kierunki wiatrów mogą nasilać duszność u dzieci, a różnice klimatyczne wpływają na przebieg wielu chorób. Przez stulecia obserwacje te traktowano głównie jako doświadczenie lekarzy. Dopiero współczesna medycyna zaczęła je systematycznie badać.

Najczęściej mówi się o wpływie zmian ciśnienia atmosferycznego. Kiedy nadciąga niż lub front atmosferyczny, ciśnienie zaczyna gwałtownie spadać lub rosnąć. Dla większości ludzi pozostaje to praktycznie niezauważalne. U części osób jednak nawet niewielkie zmiany mogą wiązać się z pojawieniem się bólu głowy, migreny, uczucia rozbicia czy senności. Przypuszcza się, że zmiany ciśnienia mogą wpływać między innymi na rozszerzanie i zwężanie naczyń krwionośnych, regulację ciśnienia tętniczego oraz pobudliwość zakończeń nerwowych. Nadal jednak nie udało się wskazać jednego mechanizmu odpowiedzialnego za wszystkie objawy.

Nie mniej istotna okazuje się temperatura. Zarówno nagłe ochłodzenie, jak i fala upałów stanowią dla organizmu wyzwanie. Wysoka temperatura zwiększa ryzyko odwodnienia, spadków ciśnienia tętniczego, zaburzeń elektrolitowych oraz pogorszenia wydolności układu krążenia. Z kolei zimno może nasilać bóle stawów, powodować skurcz naczyń krwionośnych i zwiększać obciążenie serca. To właśnie dlatego zimą odnotowuje się więcej incydentów sercowo-naczyniowych, a podczas upałów wzrasta liczba hospitalizacji osób starszych.

Coraz większą uwagę zwraca się również na wilgotność powietrza. Wysoka wilgotność utrudnia oddawanie ciepła przez organizm, przez co nawet umiarkowane temperatury mogą być odbierane jako bardzo męczące. Suche powietrze natomiast sprzyja wysychaniu błon śluzowych nosa i gardła oraz może nasilać objawy alergii czy infekcji.

Nie bez znaczenia pozostaje także wiatr. Silne podmuchy zwiększają utratę ciepła z organizmu, ale mogą również wpływać na samopoczucie psychiczne. W wielu regionach świata opisano zjawisko pogorszenia nastroju, drażliwości czy bezsenności podczas występowania charakterystycznych ciepłych wiatrów, takich jak fen, halny czy sirocco. Choć nie wszystkie obserwacje znajdują jednoznaczne potwierdzenie naukowe, wiele badań sugeruje, że gwałtowne zmiany pogodowe rzeczywiście mogą wpływać na układ nerwowy.

Coraz częściej mówi się również o roli światła słonecznego. Skracający się jesienią dzień oznacza mniejszą ekspozycję na światło, co wpływa na wydzielanie melatoniny i serotoniny – substancji regulujących rytm dobowy oraz nastrój. U części osób prowadzi to do pogorszenia samopoczucia, zwiększonej senności, spadku motywacji, a nawet rozwoju sezonowego zaburzenia afektywnego (SAD). To jedna z najlepiej udokumentowanych zależności pomiędzy pogodą a zdrowiem.

Jakie objawy najczęściej zgłaszają meteopaci? Lista jest zaskakująco długa. Pojawiają się bóle głowy i migreny, zawroty głowy, uczucie przewlekłego zmęczenia, spadek koncentracji, rozdrażnienie, senność albo przeciwnie – trudności z zasypianiem. Wielu pacjentów skarży się na bóle mięśni i stawów, nasilenie dolegliwości reumatycznych, kołatanie serca, wahania ciśnienia tętniczego czy uczucie duszności. Osoby chore na astmę lub przewlekłą obturacyjną chorobę płuc częściej obserwują pogorszenie objawów podczas nagłych zmian temperatury oraz wilgotności powietrza.

Szacuje się, że różnego stopnia meteowrażliwość może dotyczyć nawet około jednej trzeciej populacji, choć odsetki te różnią się w zależności od przyjętych kryteriów badań. Najczęściej problem zgłaszają kobiety, osoby po 60. roku życia oraz pacjenci cierpiący na migreny, choroby reumatyczne, schorzenia układu krążenia czy przewlekłe choroby układu oddechowego. Nie oznacza to jednak, że młodzi ludzie są całkowicie odporni. Coraz więcej badań sugeruje, że również przewlekły stres, niedobór snu oraz siedzący tryb życia mogą zwiększać podatność organizmu na bodźce środowiskowe.

Współczesny styl życia prawdopodobnie nie pomaga. Większość dnia spędzamy w pomieszczeniach o niemal stałej temperaturze, wilgotności i oświetleniu. Klimatyzowane biura, samochody oraz galerie handlowe sprawiają, że organizm coraz rzadziej musi przystosowywać się do naturalnych zmian środowiska. Niektórzy badacze przypuszczają, że właśnie dlatego zdolność adaptacji może stopniowo się zmniejszać.

Czy można coś z tym zrobić? Nie istnieje lek na meteopatię i prawdopodobnie długo jeszcze go nie będzie. Można jednak wspierać naturalne mechanizmy adaptacyjne organizmu. Regularna aktywność fizyczna poprawia funkcjonowanie układu krążenia i zwiększa tolerancję na zmiany temperatury. Korzystne znaczenie ma także codzienny kontakt z naturalnym światłem, odpowiednia ilość snu oraz utrzymywanie stałego rytmu dobowego. Organizm znacznie lepiej radzi sobie ze stresem środowiskowym, gdy nie jest dodatkowo obciążony przewlekłym niewyspaniem.

Nie bez znaczenia pozostaje odpowiednie nawodnienie, zwłaszcza podczas upałów, oraz dieta bogata w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, orzechy i nasiona, dostarczające magnezu, potasu oraz witamin z grupy B, które wspierają prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego. Nie ma natomiast przekonujących dowodów, że suplementacja magnezem u osób bez jego niedoboru zmniejsza meteowrażliwość. Podobnie terapia światłem jest dobrze udokumentowaną metodą leczenia sezonowych zaburzeń afektywnych, ale jej skuteczność w typowej meteopatii pozostaje mniej pewna. W przypadku akupunktury wyniki badań są niejednoznaczne i nie pozwalają na jednoznaczne rekomendacje.

Najważniejsze jest jednak coś jeszcze. Jeśli bóle głowy, zawroty, omdlenia, duszność czy nagłe skoki ciśnienia pojawiają się regularnie, nie należy automatycznie zrzucać wszystkiego na pogodę. Meteowrażliwość może współistnieć z chorobami wymagającymi diagnostyki i leczenia. Pogoda może być jedynie czynnikiem wyzwalającym objawy, a nie ich prawdziwą przyczyną.

Być może właśnie dlatego meteoropatia wciąż budzi tyle emocji. Nie jest chorobą, którą można potwierdzić jednym badaniem laboratoryjnym, ale też nie jest wyłącznie wytworem wyobraźni. Coraz więcej danych wskazuje, że człowiek pozostaje częścią środowiska, w którym żyje, a organizm nieustannie odbiera sygnały płynące z otoczenia. Dla większości z nas są one niemal niezauważalne. Dla innych mogą stać się codziennym przypomnieniem, że pogoda wpływa nie tylko na to, jak się ubieramy, ale także na to, jak funkcjonuje nasze ciało.

Redakcja