Statystyki nie pozostawiają złudzeń – nowotwory są jednym z najpoważniejszych wyzwań zdrowotnych naszych czasów. Medycyna potrafi dziś dokonywać rzeczy, które jeszcze kilkadziesiąt lat temu wydawały się niemożliwe, szczególnie jeśli chodzi o tzw. przypadki ostre ale wciąż prawdą jest, że w zaawansowanych stadiach skuteczność leczenia bywa ograniczona, a o chorobach przewlekłych, z którymi kompletnie sobie nie radzi nie wspominając. Dlatego coraz głośniej mówi się o czymś, co ma ogromne znaczenie: o zapobieganiu.

Nie chodzi wyłącznie o regularne badania kontrolne, choć te są oczywiście ważne. Coraz więcej specjalistów wraca do koncepcji, która narodziła się w latach siedemdziesiątych i od tego czasu systematycznie dojrzewała – do idei chemoprewencji. Zakłada ona bowiem wykorzystywanie naturalnych lub syntetycznych związków biologicznie aktywnych, które są w stanie zahamować, spowolnić, a czasem nawet odwrócić bardzo wczesne etapy procesu nowotworowego. Brzmi poważnie, ale sprowadza się do prostego pytania: czy to, co jemy i jak żyjemy, może realnie zmniejszyć ryzyko choroby? Odpowiedź coraz częściej brzmi: tak.

Najwięcej zyskują ci, którzy są w grupie podwyższonego ryzyka. Osoby żyjące w przewlekłym stresie, w zanieczyszczonym środowisku, palące papierosy, prowadzące siedzący tryb życia, zmagające się z nadwagą czy otyłością. Również ci, którzy w rodzinie mieli przypadki chorób nowotworowych albo u których wykryto stany przednowotworowe. Wreszcie osoby po zakończonym leczeniu onkologicznym. W ich przypadku chemoprewencja jest najlepszą strategią wspierającą organizm.

Na czym polega jej działanie? Organizm każdego dnia styka się z tysiącami związków chemicznych – w powietrzu, wodzie, żywności. Wątroba, jelita i inne narządy wyposażone są w enzymy detoksykacyjne, które przekształcają te substancje tak, by mogły zostać wydalone. Problem w tym, że niektóre z tych przemian prowadzą przejściowo do powstania jeszcze bardziej reaktywnych, potencjalnie kancerogennych metabolitów. Jeśli równowaga między fazą „aktywacji” a fazą „neutralizacji” zostaje zaburzona, rośnie ryzyko uszkodzeń DNA.

I tu właśnie wkracza chemoprewencja. Pewne składniki diety potrafią modulować aktywność enzymów – osłabiać te, które nadmiernie aktywują toksyny, a wzmacniać te, które je unieszkodliwiają i pomagają wydalić. To subtelna, ale niezwykle istotna regulacja.

W tej roli coraz częściej wymienia się kurkuminę obecną w kurkumie, tymochinon z czarnuszki, chryzynę i galanginę z produktów pszczelich, katechiny z zielonej herbaty, kwercetynę z cebuli czy jabłek jedzonych ze skórką, luteolinę obecną w selerze i tymianku oraz genisteinę z fermentowanej soi, takiej jak natto czy miso. Filiżanka dobrej zielonej herbaty, łyżeczka kurkumy dodana do zupy, sałatka z cebulą i natką pietruszki, kromka chleba z pastą z czarnuszki – drobne wybory, które w długiej perspektywie mogą mieć znaczenie.

Ale dieta to tylko część większej układanki. Zapobieganie nowotworom zaczyna się znacznie wcześniej niż na talerzu. Zaczyna się w mitochondriach, w jakości snu, w sposobie reagowania na stres. Przewlekłe napięcie podnosi poziom kortyzolu i sprzyja stanom zapalnym, a to właśnie przewlekły stan zapalny uznawany jest za jedno z ogniw łączących styl życia z procesem nowotworzenia. Dlatego tak ważne jest codzienne „wyciszanie” układu nerwowego – spacer bez telefonu, kilka minut świadomego oddechu, regularna aktywność fizyczna, która poprawia wrażliwość insulinową i obniża poziom czynników prozapalnych.

Ruch ma tu znaczenie szczególne. Nie chodzi o wyczynowy sport, lecz o systematyczność. Szybki marsz, jazda na rowerze, pływanie – wszystko, co pobudza krążenie i poprawia dotlenienie tkanek. Tkanki dobrze dotlenione funkcjonują inaczej niż te pozostające w przewlekłej hipoksji. Regularna aktywność pomaga także utrzymać prawidłową masę ciała, a nadmiar tkanki tłuszczowej – zwłaszcza trzewnej – jest aktywnym metabolicznie źródłem substancji prozapalnych.

Nie można pominąć też roli mikrobioty jelitowej. Coraz więcej badań pokazuje, że bakterie jelitowe uczestniczą w metabolizmie estrogenów, toksyn i składników odżywczych. Dieta bogata w błonnik, kiszonki, naturalne fermentowane produkty wspiera różnorodność mikroorganizmów, które działają jak dodatkowa linia obrony. Jelita to nie tylko narząd trawienia – to również element układu odpornościowego.

Istotne jest także ograniczenie czynników często bagatelizowanych: dymu tytoniowego, nadmiernego spożycia alkoholu, wysoko przetworzonej żywności, przegrzewania tłuszczów w kuchni. Wysoka temperatura smażenia sprzyja powstawaniu związków o potencjale mutagennym. Profilaktyka to również badania przesiewowe i czujność wobec sygnałów wysyłanych przez ciało. Nawet najlepsza dieta nie zastąpi cytologii czy kolonoskopii wykonanej w odpowiednim czasie.

Chemoprewencja to system drobnych, codziennych wyborów, które wzmacniają naturalne mechanizmy obronne organizmu. Nie daje stuprocentowej gwarancji, ale wpływa na środowisko wewnętrzne, w którym komórki funkcjonują. A im bardziej to środowisko sprzyja równowadze, tym mniejsze prawdopodobieństwo, że proces nowotworowy znajdzie podatny grunt.

Być może najważniejsze w tym wszystkim jest poczucie sprawczości. Świadomość, że mamy wpływ – na to, co ląduje na talerzu, jak oddychamy, ile się ruszamy i czy pozwalamy sobie na odpoczynek. Profilaktyka jest stylem życia opartym na konsekwencji. A konsekwencja, nawet w małych krokach, potrafi zmieniać statystyki.

Redakcja