Dziś prawie o nim zapomnieliśmy. Wyobraźmy sobie Europę sprzed kilkuset lat. Nie było antybiotyków, laboratoriów ani aptek. Gdy przez miasta przetaczały się epidemie, ludzie chwytali się wszystkiego, co dawało choćby cień nadziei. Jedną z roślin otoczonych był arcydzięgiel litwor. Wierzono, że chroni przed zarazą, wzmacnia organizm i odpędza choroby. Nazywano go „korzeniem aniołów”, a według średniowiecznej legendy wiedzę o jego leczniczych właściwościach miał przekazać ludziom sam archanioł Michał.

Dzisiaj brzmi to jak piękna opowieść z dawnych zielników. Jednak zaskakujące jest to, że po wielu stuleciach roślina ta nadal znajduje swoje miejsce w fitoterapii, a badacze wciąż odkrywają kolejne substancje odpowiedzialne za jej działanie.

Arcydzięgiel litwor jest jedną z największych roślin zielarskich występujących w Europie. Potrafi dorastać nawet do dwóch i pół metra wysokości. Spotkać go można na wilgotnych łąkach, nad rzekami i w górskich dolinach, choć w naturze staje się coraz rzadszy. W Polsce objęty jest częściową ochroną, dlatego surowiec zielarski pochodzi przede wszystkim z upraw.

Najcenniejszą częścią rośliny pozostaje korzeń. To właśnie tam znajdują się olejki eteryczne, kumaryny, flawonoidy i charakterystyczne związki zwane furanokumarynami. To one odpowiadają zarówno za intensywny korzenny aromat, jak i za większość właściwości biologicznych.

Ciekawostką jest fakt, że arcydzięgiel od wieków cenili nie tylko zielarze. Był również ulubieńcem kucharzy i mistrzów destylacji. Młode łodygi kandyzowano i podawano jako wykwintny deser na królewskich dworach. Dodawano go do nalewek, likierów oraz gorzkich aperitifów. Do dziś jest jednym z najważniejszych składników słynnych likierów ziołowych, takich jak Chartreuse czy Bénédictine, których receptury liczą setki lat i do dziś pozostają pilnie strzeżoną tajemnicą.

Jednak największą sławę arcydzięgiel zdobył dzięki wpływowi na układ pokarmowy. W dawnych zielnikach pisano, że „rozprasza wiatry”, co dziś nazwalibyśmy po prostu działaniem wiatropędnym. Współczesna fitoterapia potwierdza, że korzeń może pobudzać wydzielanie soków trawiennych, wspomagać produkcję żółci oraz ułatwiać trawienie ciężkostrawnych potraw.

Nie jest przypadkiem, że dawniej napary z arcydzięgla podawano po obfitych ucztach. W czasach, gdy stoły uginały się od tłustych mięs i ciężkich sosów, zioło pomagało złagodzić uczucie pełności oraz dyskomfort po jedzeniu. Dzisiaj mechanizm ten tłumaczy się obecnością substancji gorzkich i olejków eterycznych, które pobudzają pracę całego przewodu pokarmowego.

Osoby zmagające się z nawracającymi wzdęciami, uczuciem ciężkości czy niestrawnością często szukają coraz silniejszych leków. Tymczasem przyczyną problemu bywa pośpiech, jedzenie w stresie lub przejadanie się. W takich sytuacjach odpowiednio dobrane zioła, w tym właśnie arcydzięgiel, mogą stanowić wartościowe wsparcie, choć oczywiście nie zastąpią zmiany codziennych nawyków.

Mało znanym kierunkiem działania arcydzięgla jest jego wpływ na układ nerwowy. Zielarze od pokoleń polecali go osobom przemęczonym, rozdrażnionym i żyjącym w ciągłym napięciu. Współczesne badania laboratoryjne sugerują, że niektóre składniki tej rośliny mogą oddziaływać na receptory związane z wyciszeniem organizmu. Trzeba jednak uczciwie podkreślić, że dowody kliniczne są nadal ograniczone. Nie należy więc traktować arcydzięgla jako naturalnego leku przeciwdepresyjnego czy środka nasennego, lecz raczej jako jedno z ziół tradycyjnie wspierających odprężenie.

Interesujące jest również jego zastosowanie zewnętrzne. Olejek z arcydzięgla wykorzystywano do masażu obolałych mięśni, sztywnych stawów oraz przy nerwobólach. Sam zapach rośliny działa niezwykle charakterystycznie – jest ciepły, korzenny, lekko pieprzny i jednocześnie świeży. Aromaterapeuci opisują go jako zapach kojarzący się z lasem po letnim deszczu.

Nie każdy wie, że arcydzięgiel jest także rośliną miododajną. Jego ogromne baldachy przyciągają pszczoły, trzmiele i wiele innych owadów zapylających.

Choć arcydzięgiel uchodzi za stosunkowo bezpieczne zioło, wymaga rozsądnego stosowania. Szczególną ostrożność powinny zachować kobiety w ciąży oraz osoby cierpiące na aktywną chorobę wrzodową, ostre stany zapalne przewodu pokarmowego czy ciężkie choroby nerek. Nie zaleca się również podawania go małym dzieciom.

Najbardziej charakterystyczną cechą tej rośliny pozostaje jednak jej zdolność do zwiększania wrażliwości skóry na promieniowanie słoneczne. Odpowiadają za to furanokumaryny – związki, które po kontakcie z promieniami UV mogą wywoływać zaczerwienienie, pęcherze, przebarwienia i podrażnienia skóry. Z tego powodu po stosowaniu preparatów z arcydzięgla, zwłaszcza olejku eterycznego, lepiej zrezygnować z intensywnego opalania.

Warto pamiętać jeszcze o jednej zasadzie, którą dobrze znali dawni zielarze. Zioła najlepiej działają wtedy, gdy nie stosujemy ich bez przerwy przez wiele miesięcy. Organizm potrzebuje różnorodności. Dlatego doświadczeni fitoterapeuci zalecają prowadzenie kuracji przez kilka tygodni, a następnie zrobienie przerwy lub zastąpienie jednego zioła innym o podobnym działaniu. Dzięki temu zmniejsza się ryzyko działań niepożądanych, a organizm nie przyzwyczaja się do stale dostarczanych substancji czynnych.

Redakcja