Kryje się w tym zdaniu pewna biologiczna prawda, która od lat fascynuje naukowców badających metabolizm komórek nowotworowych. Nie chodzi oczywiście o zagłodzenie człowieka „na śmierć”, lecz o coś znacznie subtelniejszego – o pozbawienie komórek nowotworowych tego, co najbardziej napędza ich wzrost.

Już niemal sto lat temu niemiecki biochemik Otto Warburg zauważył zjawisko, które dziś znane jest jako efekt Warburga. Zauważył on, że komórki nowotworowe wytwarzają energię inaczej niż zdrowe komórki organizmu. Zamiast korzystać z wydajnego spalania składników odżywczych w mitochondriach, znacznie częściej wybierają prostszy i mniej efektywny szlak energetyczny – fermentację glukozy. W praktyce oznacza to, że nowotwór zużywa ogromne ilości cukru. Właśnie dlatego w badaniach PET wykorzystuje się znakowaną glukozę – komórki nowotworowe „świecą” na obrazie, ponieważ chłoną ją znacznie intensywniej niż zdrowe tkanki.

Skoro więc komórki nowotworowe są tak uzależnione od określonych źródeł energii, czy można ograniczyć ich rozwój poprzez manipulowanie metabolizmem? Czy można odciąć im dopływ paliwa?

Biologia raka bywa czasem bardziej skomplikowana niż prosty schemat „cukier karmi raka”. Komórki nowotworowe potrafią dostosowywać się do warunków środowiska i wykorzystywać różne składniki odżywcze. Oprócz glukozy mogą sięgać po aminokwasy, szczególnie glutaminę, a także po niektóre tłuszcze. Jeśli zamknie się jedną drogę, komórka próbuje znaleźć inną.

Środowisko metaboliczne organizmu ma znaczenie dla rozwoju chorób nowotworowych. Nadmiar cukru we krwi, przewlekła insulinooporność, wysoki poziom insuliny i przewlekły stan zapalny tworzą warunki, w których komórki nowotworowe mogą rozwijać się łatwiej. Nie oznacza to, że cukier sam w sobie wywołuje raka, ale że zaburzona gospodarka metaboliczna może sprzyjać jego rozwojowi.

Z tego powodu coraz częściej mówi się o strategiach, które mają na celu „ograniczenie paliwa” dla komórek nowotworowych. Jedną z nich jest stabilizowanie poziomu glukozy we krwi poprzez dietę o niskim indeksie glikemicznym. Inną – okresowe ograniczanie podaży kalorii lub stosowanie postów przerywanych, które mogą wpływać na metabolizm komórek i wrażliwość organizmu na insulinę. Pod uwagę bierze się także potencjalną rolę dłuższej głodówki czy diety ketogenicznej, w której organizm zamiast glukozy zaczyna wykorzystywać jako główne źródło energii ciała ketonowe.

Mechanizm działania jest stosunkowo prosty. Zdrowe komórki organizmu są elastyczne metabolicznie. Potrafią przestawić się z jednego źródła energii na inne. Komórki nowotworowe często mają tę zdolność ograniczoną, ponieważ ich metabolizm jest już silnie zmodyfikowany przez mutacje genetyczne. W niektórych przypadkach oznacza to, że gorzej radzą sobie w środowisku ubogim w glukozę.

Nie jest to jednak uniwersalna zasada, gdyż różne typy nowotworów mogą zachowywać się odmiennie. To, co spowalnia rozwój jednego nowotworu, może być neutralne w przypadku innego. Dlatego każdy przypadek choroby powinien być traktowany indywidualnie i prowadzany pod kontrolą mądrego specjalisty.

Coraz więcej badań wskazuje również na znaczenie tzw. mikrośrodowiska guza. Komórki nowotworowe nie żyją w izolacji. Otacza je sieć naczyń krwionośnych, komórek odpornościowych i tkanki łącznej. Guz potrafi wręcz „zmusić” organizm do budowania nowych naczyń krwionośnych, aby zapewnić sobie dopływ tlenu i składników odżywczych. Ten proces nazywa się angiogenezą. Jednym z kierunków badań jest więc blokowanie powstawania nowych naczyń krwionośnych w guzie – w pewnym sensie również forma „zagłodzenia” nowotworu.

Warto też wspomnieć o jeszcze jednym ważnym aspekcie. Komórki nowotworowe rozwijają się szczególnie dobrze w środowisku przewlekłego stanu zapalnego. Dieta bogata w przetworzoną żywność, nadmiar cukru, tłuszcze trans i brak aktywności fizycznej sprzyjają powstawaniu takiego środowiska. Z kolei styl życia oparty na ruchu, warzywach, owocach, produktach pełnoziarnistych i zdrowych tłuszczach działa odwrotnie – sprzyja równowadze metabolicznej i zmniejsza stan zapalny w organizmie.

W tym sensie można powiedzieć, że pewne codzienne wybory żywieniowe i styl życia mogą tworzyć środowisko mniej sprzyjające rozwojowi chorób nowotworowych. Nie jest to prosta recepta ani cudowna metoda leczenia. To raczej element większej układanki, w której ważną rolę odgrywają genetyka, środowisko, odporność organizmu czy poziom stresu. Organizm człowieka to niezwykle złożony system, który reaguje na każdy sygnał – na to, co jemy, jak śpimy, czy się ruszamy, jak radzimy sobie ze stresem. Nowotwór próbuje tę równowagę zaburzyć. Naszą rolą jest więc stworzenie w organizmie takich warunków, w których komórki nowotworowe nie będą miały łatwego dostępu do paliwa, którego potrzebują do niekontrolowanego wzrostu.

Redakcja