Ma zaledwie kilka gramów masy w organizmie człowieka, a mimo to decyduje o tempie pracy niemal każdej komórki naszego ciała. Bez niego tarczyca nie jest w stanie produkować hormonów odpowiedzialnych za metabolizm, rozwój mózgu, pracę serca, temperaturę ciała, gospodarkę energetyczną czy prawidłowe funkcjonowanie mięśni. Mowa o jodzie – jednym z najbardziej niedocenianych pierwiastków, którego znaczenie wykracza daleko poza samą tarczycę.

Większość ludzi kojarzy jod jedynie z leczeniem niedoczynności tarczycy lub charakterystycznym brązowym płynem używanym do odkażania ran. Tymczasem jego rola jest znacznie szersza. Szacuje się, że około 70–80 procent całkowitych zasobów jodu w organizmie znajduje się właśnie w tarczycy, ale pozostała część obecna jest również w gruczołach piersiowych, śliniankach, błonie śluzowej żołądka, jajnikach oraz innych tkankach, gdzie również pełni ważne funkcje biologiczne.

Hormony tarczycy powstające z udziałem jodu wpływają praktycznie na każdy narząd. Regulują tempo przemiany materii, uczestniczą w produkcji energii, wspierają rozwój układu nerwowego płodu i dziecka, odpowiadają za prawidłową pracę mózgu, koncentrację, pamięć oraz sprawność mięśni. Gdy jodu zaczyna brakować, organizm bardzo szybko daje o tym znać. Pojawia się przewlekłe zmęczenie, senność, uczucie zimna, spowolnienie myślenia, problemy z koncentracją, pogorszenie kondycji włosów i skóry, a z czasem może rozwinąć się niedoczynność tarczycy oraz wole.

Niedobór jodu jest szczególnie niebezpieczny u kobiet planujących ciążę, ciężarnych i karmiących piersią. W tym okresie zapotrzebowanie na ten pierwiastek znacząco wzrasta, ponieważ rozwijający się układ nerwowy dziecka jest całkowicie uzależniony od odpowiedniej ilości hormonów tarczycy. Nawet niewielkie niedobory mogą wpływać na rozwój intelektualny potomstwa.

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu Polska należała do krajów, w których niedobór jodu był poważnym problemem zdrowia publicznego. Wprowadzenie obowiązkowego jodowania soli kuchennej znacząco poprawiło sytuację i doprowadziło do wyraźnego spadku częstości występowania wola endemicznego. Nie oznacza to jednak, że problem całkowicie zniknął.

Osoba dorosła potrzebuje około 150 mikrogramów jodu dziennie. Kobiety w ciąży powinny dostarczać około 220–250 mikrogramów, a karmiące piersią jeszcze więcej. Najbogatszym naturalnym źródłem tego pierwiastka pozostają ryby morskie, owoce morza oraz wodorosty. Spore ilości zawierają również dorsz, mintaj, morszczuk, śledź czy makrela. Mniejsze ilości znajdziemy w jajach, mleku i jego przetworach, zwłaszcza jeśli zwierzęta były odpowiednio żywione.

Wiele osób nie zdaje sobie sprawy, że jod jest substancją dość lotną. Podczas gotowania część tego pierwiastka może ulegać stratom, dlatego dietetycy zalecają dodawanie soli jodowanej dopiero pod koniec przygotowywania potraw lub już na talerzu. Równie ważne jest właściwe przechowywanie soli – najlepiej w szczelnie zamkniętym pojemniku, chroniąc ją przed światłem i wilgocią.

Mało kto wie, że jod od ponad stu lat należy do najskuteczniejszych środków odkażających stosowanych w medycynie. Niszczy bakterie, wirusy, grzyby i wiele innych drobnoustrojów w ciągu kilkudziesięciu sekund. Co szczególnie interesujące, mimo ponad wieku powszechnego stosowania nie opisano klinicznie zjawiska trwałej oporności bakterii na prawidłowo stosowany jod, z jakim mamy do czynienia w przypadku wielu antybiotyków. To wyjątkowa cecha tego pierwiastka, wynikająca z faktu, że jednocześnie uszkadza on wiele struktur komórki drobnoustroju, przez co niezwykle trudno wykształcić wobec niego mechanizmy obronne.

Coraz więcej badań sugeruje również, że odpowiedni poziom jodu może mieć znaczenie nie tylko dla tarczycy. Naukowcy analizują jego rolę w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym, prawidłowym funkcjonowaniu tkanki piersi oraz utrzymaniu zdrowia błon śluzowych. Trwają także badania nad związkiem między przewlekłym niedoborem jodu a ryzykiem niektórych nowotworów, jednak w tym zakresie potrzebne są dalsze dobrze zaprojektowane analizy.

Najlepszą strategią pozostaje różnorodna dieta oparta na naturalnych produktach. Ryby morskie spożywane raz lub dwa razy w tygodniu oraz obecność nabiału i jaj w jadłospisie pozwalają większości zdrowych osób pokryć zapotrzebowanie na ten pierwiastek. Suplementacja powinna być natomiast przemyślana, ponieważ zarówno niedobór, jak i nadmiar jodu mogą zaburzać pracę tarczycy, zwłaszcza u osób z chorobami autoimmunologicznymi.

Redakcja